در حاشيه فلسفه، سياست و داستان
كتاب «حقیقت و افسانه» يكي از مهمترين آثار برتراند راسل است، از اين حيث كه شرح حال خود نویسنده است. كتاب شامل آثار کوتاهی است که راسل در نیمه دوم دهه ۱۹۵۰ نوشت. اين كتاب براي نخستينبار در سال 1361 از سوي نشر رازي با ترجمه منصور مشكينپوش ترجمه و منتشر شد و از سال 1391 نسخه اينترنتي چاپ نخست در دسترس است. اما بهتازگي ويراست جديدي از سوي نشر نيلوفر منتشر شده است. کتاب به چهار بخش تقسیم ميشود كه بخشهاي اول، دوم و چهارم بخشهای غیرداستانیاند و بخش «حقيقت» كتاب را تشکیل میدهند. بخش سوم كه شامل داستانها، یادداشتها، روياها، كابوس و تمثیلهاست قسمت «افسانه» كتاب را تشكيل ميدهد. در اين بخش داستان کوتاهي از راسل ميخوانيم، در كنار یادداشتهایي كه از خوابهایش نوشته است. بخش اول حاوي شش جستار است و درباره کتابهای بزرگی است که در سنین پانزده تا بیستویک سالگی راسل را تحتتأثیر قرار دادهاند: آثاری از شلی، تورگنیف، ایبسن، شکسپیر، سویفت، میلتون و کتابهایی در حوزه تاریخ و ریاضیات. این دوران در زندگی راسل دوراني بود که هر کتاب حادثه بزرگی شمرده میشد. در این بخش ميتوان سیر تکامل اندیشههای راسل را دريافت. راسل در پايان بخش اول از دوران آغازين زندگي خود مينويسد كه چطور تقريبا تمام ساعات كارش صرف آموختن رياضيات ميشد. چون ميپنداشت بهكاربردن رياضيات براي بيان و تفسير پديدههاي طبيعي بيشتر به كارش ميآيد تا رياضيات محض. اين تصور كمكم تغيير ميكند؛ تا جايي كه ميگويد فقط محضترين رياضيات محض بود كه او را ميطلبيد؛ آنهم به خاطر علاقهاي بود كه به ابطال كانت داشت. چون در نظر راسل نظريه كانت در باب زمان و مكان بهمثابه امور كشف و شهودي پيشیني «سخت ناگوار ميآمد». همچنين كشف نظريات انقلابي در علم فيزيك نيز در اين دوران بيتأثير نبود. تمام اين نظريات و كشفهاي بزرگ مربوط به دوراني از زندگي راسل است كه تحصيلات رسمي او پايان يافته بود. اما دركل اين دوران (بخش اول كتاب) در كنار مطالعه آثار ادبي، براي راسل دوراني است كه علاقه به كاربرد رياضيات در جهان واقع داشت تا اينكه بعد از فارغالتحصيلي بيشتر جذب رياضيات محض شد. بخش دوم شامل مقالاتی است درباب «سیاست» و تعلیم و تربیت: درباره مقولاتي نظير آزادي، دموكراسي، ناسيوناليسم، استعمار و حتي تحصيلات دانشگاهي. راسل در اين بخش - كه بيشتر به دوراني برميگردد كه جهان را بهعنوان فيلسوف شناخته - نظر خود را درباره اين مقولات براي مخاطبان عمومي توضيح ميدهد. در نظر او آزادي انواع گوناگوني دارد: آزادي ملي، آزادي گروهي، آزادي فردي، آزادي سياسي، اقتصادي و فكري. او تكتك اينها را توضيح ميدهد و معتقد است جهان از برخي از آنها كم و از برخي بسيار برخوردار است. اما از ميان آزاديها، آن آزادي را نميپسندد كه سبب كاهش آزادي ديگران ميشود، مثل آزادي بردهداري. آزادي را شرط لازم براي تحقق بسياري از چيزهاي خوب ميداند؛ چيزهايي كه به نظرش بايد از اقتضاي طبع، تمايلات و عقايد افرادي بيرون تراود كه از آزادي برخوردارند. بااينحال، همه امور خوب اجتماعي را ناشي از آزادي نميداند، اما آزادي را براي تحقق اكثر امور بينهايت ضروري ميداند. ازاينرو، آينده آزادي را اينچنين تصوير ميكند: «اگر بناست آزادي در جهان بماند و نوع بشر در يك خودكشي عبث فنا نشود، ناگزير بايد بياموزيم كه بر سر دوراهيها مانند آدم عاقل رفتار كنيم نه مثل سرسپرده اعتقاد به برتري جغرافيايي». در ادامه تشريح آزادي، استدلال راسل در دفاع از دموكراسي اينچنين است: «نخستين و محكمترين دليل در دفاع از دموكراسي خودپرستي آدمي است. هنگامي كه گروهي از مردم بر گروه ديگر مسلطند، تقريبا هميشه نسبت به گروه زيردست رفتار ناهنجاري دارند. سفيدپوستان با سياهپوستان بدرفتاري كردند، اشراف بر دهقانان ستم روا داشتند، و مردان به زنان ظلم كردند. جز در دورههايي كوتاه، در شرايطي نادر، نميتوان مواردي يافت كه گروه زبردست با گروه زيردست رفتاري انساني و قابل تحمل پيش گرفته باشد». البته راسل اين امر را صرفا مربوط به گذشته نميداند. بخش چهارم و آخر كتاب درباره صلح و جنگ است؛ موضوعي که در سالهاي آخر عمر راسل دغدغه اصلياش شده بود. در اين دوره دشمني شرق و غرب در قالب جنگ سرد نهتنها عامل نگراني متفكران و فيلسوفان كه موجب دلنگراني مردم هم بود. در نظر راسل ريشه درد در ذهن آدميان است نه در واقعيات بيرون از ذهن. براي همين راسل ميكوشد جاي آشتي و صلح را در عقايد سياستمداران و مردم عادي و نيز در ماهيت مناقشه جستوجو كند. در نظر او، اگر اين عقايد تغيير كنند «دشواريهايي كه اكنون تلاش كنگرههاي خلع سلاح را عقيم ميگذارند از ميان خواهند رفت». ازاينرو، «در تجزيه و تحليل دشواريهاي امروز، دو نوع واقعيات را بايد در نظر گرفت. يك دسته آنهايي كه ممكن است واقعيات سخت ناميد، شامل امر تسليحات، خطر بروز جنگهاي تصادفي، تعهدات غربيان نسبت به برلين غربي، ستمكاري روسها در مجارستان و غيره. دسته ديگر آن واقعيات كه نسبت به آنچه ياد شد ميتوان واقعيات ملايم ناميد. اينها عبارتند از بيمها و اميدهايي كه برانگيزنده اعمالي شدهاند كه دشمني ميان شرق و غرب را افزايش داده است. در ميان اين دو دسته واقعيات كنش و واكنش مدام در جريان است و بحثها درباره اينكه كدام ديگري را به وجود آورده است، همان داستان كهنه مرغ اول بوده يا تخممرغ را به ذهن متبادر ميكند». در نظر راسل براي تغيير واقعيات ملايم كوشش كمتري لازم است تا تغيير واقعيات سخت؛ اگرچه آسانترين راه براي تغيير واقعيات سخت پرداختن به واقعيات ملايم است. راسل تاكيد دارد براي غلبه بر جنگ و كشتار «دانشهاي نو بايد به عواطف نو قوت بخشند، عواطف آزاديطلبي، خيرانديشي و آمادگي براي همكاري. جهان به چنين سعه احساس نويي نياز دارد، و تنها همين ميتواند ما را شايسته سلطه بر طبيعت سازد، سلطهاي كه معرفت علمي به ما عطا كرده است. ما همه بايد احساس كنيم آنچه انجام ميدهيم بخشي از جنبش عظيم و عالمگير در راه آزادي از ترسهاي ديرينه، سوءظنهاي ديرينه و نفرتهاي ديرينه است كه ديگر شايسته انسان امروز نيستند و اگر اجازه دهيم برجاي بمانند، بشر را به مصيبتي بزرگ گرفتار خواهند كرد».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.