نهان؛ نماینده فاصلههای کم
مجتبی حدیدی
فیلم کوتاه «نهان»، به کارگردانی خورشید نجم به پنجمین دوره فیلم کوتاه در جشنواره ادینبورگ راه یافت و پنجم آبان در اسکاتلند به نمایش درمیآید. نهان از میان سه هزار فیلم از سوی دبیرخانه جشنواره پذیرفته شده و تنها فیلمی است که از ایران در حال بررسی نهایی در این جشنواره است. البته تنها ایرانی شرکتکننده سال گذشته، بیتا شفیعپور، جایزه استعداد جدید اسکاتلند را در فستیوال بفتا برد، اما تاکنون بهطور مستقیم فیلم کوتاه ایرانی به این بخش از ادینبورگ راه نیافته بود. بلال طاهری، داور این جشنواره است. فیلم براساس داستانی به نام آینه از کتاب «طرح وهم» پاکسیما مجوزی ساخته شده است. دختری در اتاقی که یک آینه و قالی و صندلی در آن هست با مونولوگگویی کسی را خطاب قرار میدهد و به آینه توجه میکند: «منتظرم ببینماش... یکی توی این آینه زندگی میکنه... حرفمو تکرار میکنه... حس میکنم چیزی سر جاش نیست». او اخلالگر حضور خود است و بدون انکار بیان را آغاز میکند. لایههای شرقی مانند قالی و روسری، توقف در احساسات مخاطب است، اما مشخصه کشور خاصی را ندارد. یکهگویی بازیگر، روشنگر تفکرات درونی و حس حقیقی اوست. او در پی حلقه مفقودهای است که اتصال خودش را به پیرامون ایجاد کند؛ همان بحران هویت که در عصر جدید شاهد آن هستیم. عناصر فیلم مانند صندلی، آینه، قالیچه، اتاق و پردهها ما را به ساحت مدنیت ارجاع میدهد. در زندگی شهری فقط میتوان به فرهیختگی، تمدن مدنی و اقرار به بحران دست یازید. آیا انکار وضع موجود تأکیدی بر شرح دوباره موجودیت انسان نیست؟ ابتدا دختر تنهاست و هیچ تصویری در آینه نیست و فاصله با اندیشه نشان داده میشود. در اینجا دو منظر فلسفی و ادبی روی مخاطب گشوده میشود: آیا نهان تعریفی طبق سنتهای فکری و روانشناسی ارائه میدهد؟ یا تعریفی دقیق و خدشهناپذیر از رئالیسم است؟ از جهان پیرامون آشناییزدایی میکند و در تردید به محیط، مخاطب را همراهی میکند. فیلم میان نحوه روایت و رئالیسم موجود توهم را فراهم میآورد. «نهان» رسانهایبودن و خنثی عملکردن را به رسمیت نمیشناسد که بخواهد به تثبیت موقعیت توجه کند. در این فیلم سهدقیقهای حضور غیرموجه و عملکرد پیشبینیناپذیر پرسوناژ موقعیتی درخورتوجه است. ازاینرو میتوان گفت او دارای دو نقش رویآورنده به محیط و فرارونده از موقعیت است. لبههای فیلم با توجه به زوایای دوربین رو به مخاطب است. محیط، زبان و دغدغهها خارج از اتصالات بیرونی و جامعهزدگی هستند و به روان شخص بازمیگردند. مناقشه با رویکردی طبیعی، نگاه دوباره به کیفیت و کاربرد اشیا، مشروعیت حضور در متن زندگی و اضطراب از نوع مدرن و فلسفی، عناصر اصلی در این اثر هستند. پیام فیلم الیناسیون بشر نیست چراکه اتکای فیلم بر مناسبات بیرونی نیست. فضا در هماهنگی با ذهنیت پرسوناژ تعریف میپذیرد. برخوردی از نوع کانتی (حضور به بهای اندیشه) لایه دوم فیلم است. پرسوناژ بین شبکهای از اشتراکات با پیرامون به درون خود رجوع کرده است. تأکید افراطی بر سوژه دیدار با دیگری، بخشی از آشفتگی او را تشکیل میدهد. زوایای دوربین با توجه به وهم و اضطراب از متن عقب نمیماند و سعی میکند تأثیر مستقیم روی مخاطب داشته باشد. اگر اتکای کامل کارگردان بر متن بود، فقط به یک خوانش دوباره از متن پاکسیما مجوزی در سطح دیداری رسیده بودیم و لذت و بهره از مؤلفهها تقریبا ناممکن مینمود. رابطه متن و کارگردان و تصویربردار نهان یک رابطه مثلثي است. بازیگر نهان موجودی خودکفا، کاشف فرایندها و تغییرات است و با شجاعت به یک تحول فردی فرومیغلتد. تن او واسطه ذهن و جهانش نیست. حواس را در خدمت احساسات قرار میدهد و در پی پارهای دیگر از خود است. این تن دیگر بهاضافه تن او (تن+هایی) را نشان میدهد و اسم دلالت او نهان(شدگی) است. حضور آینه در این فیلم زیباییشناسی از نوع آیینهبازیهای سبک هندی و بیدل را در تجلیهای عرفانی میطلبد. رد و پذیرش خویشتن، دیگریبودن یا دیگریشدن، رویارویی با خود، فناپذیری، درتصویرماندن و نهانشدن در پسپردهها به مخاطب منتقل میشود. گزینه پردهها و بازتاب نور در همین راستا جلب توجه میکند. روایت بهمثابه راوی در فیلم حاضر است. مسئله نهان، پررنگسازی مفاهیم یا برجستهسازی شخصیت نیست. زبان حاکم بر متن پا را فراتر میگذارد و به تعابیر همسانسازی و نشاندادن فاصله فرد با خویش میپردازد. مخاطب از خود میپرسد چه رخ داده که تعبیری از واقعیت میتواند اینقدر مخوف جلوه کند؟ گویا قطع انسان از مرحلهای غریب و باستانی، در پسزمینه این فیلم نهان شده است. پیداکردن کیفیت ارتباطات در عصر جدید وظیفه فلاسفه است و هویداکردن آن، وظیفه هنر هفتم. هنر نقاشی و ادبیات و پرتره و نگارگری و پیکرتراشی نتوانستند زبان مکث، تأکید آوایی و لحن و اشاره را تملیک کنند. ابهامات در سطح اطلاعات و سطح نمادین به ناهمواری فیلم کمک میکند. زبانی که بر فیلم مسلط است، ناخواسته نیست و باعث برداشت چندلایه مخاطب از اثر میشود. بنابراین آنچه از تبادل اطلاعات و دادهها به مخاطب میرسد سریع نباید به نشانهشناسی بدل شود. این فیلم در یک حجم بیروح و بیحالت و تداعی مصداقها عرضه میشود. پرسوناژ یابندهای است که با اقامه دلیل متوجه عنصر سکوت میشود. دلالت متنی همان وجود کسی در آینه است. او با لختی درنگ، به فضای ترکیبی از حضور خود و غیر میرسد. فاجعه در دیدار متناقض او با خودش است که از آینه میآید. عبور فیلم از دالان روانکاوی و نزدیکشدن به مفاهیم پسیکودرام فضا را سرد نشان میدهد. قدمگذاشتن به ساحت فردی شهامت میخواهد. عنصر ترس در اینجا فقط برای بیننده موجود است و بازیگر بیاعتنا به مقولات رئالیستی، عبث، غلط و مقلدانه در پی تصویر خود در آینه و در کمین فضای ساختهشده است. اگر او شخص درون آینه را ببیند، دوربین نیز بهعنوان نخستین مخاطب آن را میبیند. پس دوربین جلوتر از نگاه زهرا یوسفی حرکت نمیکند. تصویربردار وابسته به یافت او میشود و در همین لحظه است که عکس پرسوناژ در آینه متجلی میشود. مفهوم بزرگتری از خودخواهی به مخاطب برخورد میکند. برحسب ظاهر در فضای موجود، جهان خارج و انسان دیگر وجود ندارد، اما واقعا چنین نیست. عرضه چنین فضایی کارگردانی کاریزماتیک را میطلبد که در سطح کار، خود را نهان کرده باشد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.