|

سفرنامه یزد

سفر به کویرآباد

مهدی قدیمی: تعطیلات شهریورماه امسال مجلس، برای خبرنگاران پارلمانی یک تفاوت با سال‌های قبل داشت. نماینده اردکان در مجلس، ما را برای بازدید از شهرهای استان یزد به قلب کویر دعوت کرده بود؛ سفری کوتاه اما پر از کار و خاطره. صبح روز چهارشنبه که به فرودگاه اردکان رسیدیم، تصورم از استان کویری ایران با آنچه که غروب جمعه هنگام بازگشت در قطار می‌دانستم، تفاوت بسیاری داشت. اولین ایستگاه سفر، کوچه‌پس‌کوچه‌های اردکان بود؛ منزل پدری دکتر تابش در باغ - حیاطی پر از درختان انار و زیتون و حوضی پرآب و ایوانی باصفا که سفره صبحانه در آن مهیا شده بود. اتاق‌های خانه و بادگیری که دریچه‌اش در وسط خانه، به ما می‌گفت اینجا گوشه‌ای از استان «یزد» است. غول‌های صنعتی در دل کویر مقصد بعدی، شهر صنعتی اردکان بود. بزرگ‌ترین کارخانه شیشه‌سازی خاورمیانه و یکی از بزرگ‌ترین کارخانه‌های تولید شیشه در جهان و همچنین نساجی آفرین اردکان، نمونه‌های ناب به‌کار‌گیری تکنولوژی و برنامه‌ریزی صنعتی روز دنیا در شهری بودند که ما جز یک نام از آن نمی‌شناختیم. جدا از سطح بالای تکنولوژی، ایده تأسیس کارخانه نساجی با مشارکت تعاونی فرهنگیان و تعلق سهام کارخانه به این قشر، در کنار احیای صنعت نساجی در این شهر کهن و کویری، حس همدلانه‌ای میان مردم و صنایع شهر ایجاد کرده بود. سمت دیگر شهر صنعتی، باز هم جلوه‌ای دیگر از این درهم‌آمیزی سنت و مدرنیته و این‌بار خط تولید صنعتی سوغات سنتی اردکان؛ یعنی ارده و مشتقات آن بود. بیابان‌های بی‌انتهایی که شهر را احاطه کرده بودند با این ایده‌ها تبدیل به کارخانه‌هایی شده‌اند که حالا به گفته مسئولان شهری، در شرایطی که معضل بی‌کاری در بسیاری از نقاط کشور بیداد می‌کند، اردکان نه‌تنها چنین مشکلی را احساس نمی‌کند، بلکه چندهزار نیروی کار از شهرهای اطراف هم به این شهر مهاجرت کرده و در آن سکنا گزیده‌اند. یکی دیگر از صنایعی که بخش زیادی از کویر را به خط تولید تبدیل کرده، کاشی و سرامیک است. وجود خاک که بارزترین نماد بصری همه مناظر اطراف شهر بود، اینجا به منبعی جدید برای ساخت و تولید و ایجاد اشتغال و درآمدزایی تبدیل شده است. بیهوده نیست که در این چند روز در هیچ ساعتی از شبانه‌روز، با تکدی‌گری و جلوه‌های ناهنجاری اجتماعی روبه‌رو نشدیم، آن‌هم در شهری که ‌هزاران خانواده مهاجر به آن آمده‌اند. اما چندکیلومتر آن سو‌تر از شهر صنعتی، قلب صنعتی شهر و شاید استان درحال تپیدن بود. گندله‌سازی و ذوب‌آهن و خط تولید پروفیل‌های فولادی چادرملو؛ کارخانه‌هایی عظیم و صنعتی پیچیده. اینجا هکتاردرهکتار کارخانه است در دل بیابان و درخت‌هایی که کاشته شده‌اند تا زهر آفتاب و غبار و آلایندگی را بگیرند و به جاده‌های داغ بین کارخانه‌ها، صفایی دهند هرچند اندک. سنگ‌آهن از معدن چادرملو استخراج می‌شود، به اینجا منتقل می‌شود، پس از فراوری و جداسازی ناخالصی‌ها به گندله تبدیل می‌شود، گندله‌ها ذوب می‌شوند در کوره‌هایی همچون آتشفشان‌های درحال فعالیت و وارد فرایند ساخت فولاد می‌شوند. اینجا خاک و سنگ و آتش با هم می‌آمیزند و آهن و فولاد می‌زایند و بیش از 10‌هزار نیروی کار در تمام ساعات شبانه‌روز و همه ایام سال این چرخه را زنده نگه می‌دارند؛ کارگرانی که تابش در جریان این بازدید درباره آنها می‌گوید: «به‌دلیل مشکلات مالی که برای این کارخانه به وجود آمده، کارگران در شش ماه گذشته حقوق نگرفته بودند و اخیرا حقوق دو ماه آنها پرداخت شده و به‌زودی قرار است معوقات چهارماهه نیز پرداخت شود، اما این‌قدر به این مجموعه علاقه دارند که حتی در بازدید من از خطوط تولید هم گلایه نکردند و لب به اعتراض نگشودند». سرنوشت این کارخانه هم مثل بسیاری از کارخانه‌های خصوصی‌سازی‌شده‌ای که هنوز بین بخش عمومی و بخش خصوصی در تعلیق هستند، ماجراها داشت؛ ماجراهایی که البته مانع ادامه توسعه نشده است و فاز جدید ذوب‌آهن کارخانه تا چند ماه آینده آماده بهره‌برداری خواهد شد. شهر باغ‌های انار از محوطه این غول صنعتی که خارج می‌شویم، مقصد بعدی «اغدا» اعلام می‌شود، اما آنچه در کنار این صنایع هیجان‌انگیز و مدرن، هم دغدغه صاحبان صنایع است، هم دغدغه مسئولان شهری و هم گلایه مردم، آلودگی هواست. در شهری چنین گرم و خشک، دودکش این کارخانه‌ها که از غبار سنگ‌آهن و سیلیس تا دود نیروگاه و کوره‌های ذوب را در هوا می‌پراکند، قوی‌تر از آن است که مهارش از عهده درختان کویری کاشته‌شده در حاشیه جاده و خیابان‌ها، برآید. حالا به «اغدا» رسیده‌ایم؛ جایی که با باغ‌های انارش و خانه‌های سنتی‌اش بیش از آنکه به دهکده‌ای کویری شبیه باشد، شهری از تاریخ به نظر می‌آید. در یکی از همین خانه‌های سنتی به‌جامانده از قرن‌ها که حالا بازسازی و سرایی برای اقامت و استراحت شده، می‌نشینیم؛ سفره‌ای از میوه‌هایی که طراوت و تازگی‌شان، باور‌پذیری رشد آنها در این گوشه از کویر را دشوار می‌کند، اما اینجا شهر انار است و باغ و درخت و آبی که روزی از قنات‌ها می‌آمده و این باغ‌ها را سیراب می‌کرده است. اینجا و در این خانه دوار که ایوان‌های مشرف به حیاطش آدم را به عمق سنت می‌برد و آرامش، یکی از اهالی که این خانه سنتی را اداره می‌کند، پس از خوشامدگویی بخشدار، درباره قدمت بنا و کاربری آن در گذشته می‌گوید و از حضور فرزند تابش در جمع خبرنگاران استفاده می‌کند برای رساندن یک پیام گلایه‌آمیز: «به آقای تابش سلام برسانید و بگویید منتظرشان بودیم. بعد از انتخابات اینجا نیامده‌اند!» معبدی در میان کوه‌ها حالا ساعت‌هاست که روز از نیمه گذشته و خورشید به مغرب نزدیک می‌شود. باید زودتر راه بیفتیم تا پیش از غروب آفتاب در سوی دیگر شهر و در میان کوه‌هایی که گوشه‌ای از کویر را محاصره کرده‌اند، زیارتگاهی باستانی را ببینیم. یک ساعتی در ماشین و در جاده‌های خارج شهر پیچ‌وتاب می‌خوریم با نوای موسیقی و شوخی‌های 13 خبرنگاری که حالا خانم فرجادی، از زنان عضو شورای شهرستان هم با آنها در یک خودرو نشسته و از شهر و مسائلش می‌گوید. به پای کوه می‌رسیم، خورشید پشت کوه‌ها در غرب بیابان به انتهای زمین نزدیک می‌شود و هاله‌ای از نور و غبار از لابه‌لای کوه‌هایی که دست در دست هم داده‌اند و ما را احاطه کرده‌اند، فضایی مانند تصاویر دره‌های آریزونا خلق کرده‌اند. هوا خشک و گرما ملایم است؛ اما از ون که پیاده می‌شویم، بی‌اختیار می‌گویم «بيابان را سراسر مه گرفته». چند قدم جلوتر راه‌پله‌ها نشان می‌دهند که از کدام سمت باید برویم. راهی که شروع می‌شود؛ اما هرچه از یک پیچ و یک ایوان و یک آب‌انبار عبور می‌کنیم، پیچ دیگر و ایوان دیگر نمایان می‌شود و پایان راه نه. دقایقی بعد، قافله به در ورودی معبدی از سنگ و آب و درخت می‌رسد. اینجا «چک‌چک» است؛ زیارتگاه زرتشتیان. جایی زیر پای ما سنگ کوه است و بالای سرمان نیز سقفی از همان سنگ و همان کوه. غاری بوده که جوان راهنما می‌گوید در هنگام حمله اعراب به ایران یکی از دختران یزدگرد به نام مهربانو (خواهر شهربانو که بعد از اسارت و انتقال به عربستان، همسر امام سوم شیعیان شد) به اینجا پناه آورده است. بنا بر این روایت او در اینجا ناپدید شده و آبی که از سقف و دیوارهای این غار بزرگ و باصفا به زمین می‌چکد، از آن روز تاکنون همین‌طور قطره‌قطره چکیده است. آتشی به رسم آتشکده‌های زرتشتیان در وسط غار روشن است و درختی که قدمتش را بیش از ‌هزار سال تخمین می‌زنند، از کف غار روییده و از سردر غار بیرون رفته و شاخسارانش چتری شده بر درگاه ورودی. اینجا همه‌چیز رنگ و بوی ماوراءالطبیعه دارد. نه‌تنها این معبد و درونش که هر سال به مدت چهار روز در خردادماه، همه زرتشتیان جهان برای عبادت در آن جمع می‌شوند؛ بلکه پای این کوه‌ها و در این فضا که معلوم نیست پست است یا مرتفع و آن‌قدر کوه‌ها آن را در بر گرفته‌اند که تشخیص شمال از جنوب نیز دشوار است. اینجا یک مغناطیس دوار و گنگ انسان را احاطه می‌کند. وقتی به پایین کوه و محل استقرار خودروها می‌رسیم، دیگر آفتاب در حال آخرین پرتوفشانی‌های قبل از غروب است و راه بازگشت تا اردکان را در آغاز شب از دل این گوشه زیبا و اسرارآمیز کویر تا شهر می‌پیماییم. شب‌گردی در بافت سنتی شب‌هنگام و بعد از ضیافت شام با شهردار و برخی از اعضای شورای شهر اردکان و نماینده این شهر، همراه می‌شویم برای گشت و گذاری شبانه در بافت سنتی و احیاشده شهر. کوچه‌های کاهگلی و باریک‌راه‌هایی که راسته‌های بازار را به هم وصل می‌کند و خانه‌ها و طاق‌ها و رواق‌ها، در شب با نور ماه و نورپردازی زیبایی که در کنج‌ها انجام شده، آن‌قدر تماشایی است که فراموش می‌کنیم ساعت از یک بامداد گذشته و ما از چهار بامداد روز گذشته که به فرودگاه آمده‌ایم تا الان پلک بر هم نگذاشته‌ایم. وقتی گشت و گذار در بافت سنتی تمام می‌شود و به اقامتگاه می‌رسیم، ساعت نزدیک دو بامداد است و انگار همگی با هم متوجه نکته‌ای جالب شده‌ایم: «بچه‌ها دیدید در شهر هیچ ساختمانی بیش از دوطبقه نبود؟». خانه‌های این شهر چه آنها که تازه بنا شده‌اند و چه آنها که خانه‌های سنتی را بازسازی کرده‌اند، بر سر بافت سنتی، سایه نینداخته‌اند و شهر هنوز اسير آپارتمان‌سازی نشده است. شهری گسترده بر پهنه کویر مثل همه جای یزد. خانه خاتمی‌ها، موزه مشاهیر صبح روز دوم سفر با ادامه بازدید از بافت سنتی شروع می‌شود. خانه‌ای باشکوه و قدیمی در ورودی بازار که بخشی از آن حالا اداره میراث فرهنگی شهر است و بخش دیگر حیاطی بزرگ با ایوان‌هایی وسیع و اتاق بادگیر و آب‌انبار و حجره‌هایی که در بخش تابستانی و زمستانی این سرای بزرگ بنا شده‌اند، اولین منزلگاه است. پس از صبحانه در این خانه، به همراه دکتر میرجانی که دایره‌المعارف بافت سنتی اردکان است، به دیدار کوچه‌هایی می‌رویم که شب قبل آنها را در خاموشی و تعطیلی قدم زده بودیم. از گرمابه‌ها و دالان‌های بازار و سراها می‌گذریم تا به کوچه‌ای می‌رسیم که پیش‌ازاین تنها چیزی که از اردکان می‌دانستم، وجود یکی از خانه‌های این کوچه بود. منزل آیت‌الله خاتمی که حالا در انتخابی متناسب با ساکنان سنتی‌اش، موزه مفاخر اردکان شده است. مطبخ و آب‌انبار و حیاط بیرونی و اندرونی و اتاق‌های به هم مرتبط و ایوان و بادگیر و همه اجزای یک خانه سنتی یزدی با تابلوهایی از مفاخر این خطه از کویر بر سینه دیوار اتاق‌ها و تصویری که در ذهن نقش می‌بندد، از تصویر کودکی رئیس‌جمهوری اسبق کشورمان در این خانه. روبه‌روی این خانه، خانه قدیمی دیگری است که حالا تابلو موزه فرش اردکان بر سر در آن نصب شده است. راه‌پله‌ای که به سرداب می‌رسید، حالا ما را به نمای بازسازی‌شده‌ای از کارگاه رنگرزی می‌رساند. در اتاق‌ها هم کارگاه‌های قالی‌بافی و گلیم‌بافی با ادوات به‌جامانده از سالیان دور بازسازی شده‌اند. خانه‌های سنتی این خیابان‌ها آن‌قدر دلنشین و باصفا هستند که آدم سخت می‌تواند از آنها دل بکند و به‌جای دیگری فکر کند؛ اما وقت رفتن است به سمت منزلگاه بعدی؛ باغ‌های پسته! به باغ‌های پسته می‌رسیم که هم‌جوار شهر هستند. درختان کوتاه با خوشه‌های پر از پسته و لابه‌لای آنها هم شاید قدیمی‌ترین درختان پسته‌ای که هنوز به بار می‌نشینند. پیرمرد باغبان که لابه‌لای حرف‌هایش از اصرار برای پرکردن جیب‌ها و کیف‌ها از محصول پسته غافل نمی‌شود، می‌گوید قدمت دو درخت باغ 700 سال است و یکی از همراهان می‌گوید، تا بیش از 400 سال قدمت قطعی این دو درخت است. از این باغ‌ها تا کارخانه‌های فراوری پسته راه چندانی نیست. چهاردیواری‌هایی وسیع در دل کویر که وقتی واردشان می‌شوی با دریایی از پسته‌های پوست‌کنده و گسترده در زیر آفتاب مواجه می‌شوی. ماشین‌های پوست‌کنی، کار شست‌وشو و جداکردن شاخ و برگ و پوست‌ها و جداکردن پسته‌های خالی از مغز را انجام می‌دهند و در انتهای خط، ظرف‌های بزرگ پر از پسته است که به سمت حیاط منتقل می‌شود برای خشک‌شدن و بسته‌بندی‌شدن در گونی‌ها. اینجا آخرین قسمت سفر ما به اردکان است که با کوله‌باری از پسته ما را بدرقه می‌کنند به سمت میبد.

کبوترخانه، نارین قلعه و سفال‌های رو‌به‌خاموشی حدود نیم‌ساعت یا کمی بیشتر طول می‌کشد تا با پیمودن جاده‌های کویری به میبد برسیم. در ورودی شهر، ساختمانی دایره‌وار، با مساحت زیاد و البته مرتفع که از سر تا پای تنه‌اش، سوراخ‌هایی منظم و خط‌به‌خط به چشم می‌خورند، نگاه‌ها را به خود خیره می‌کند. اینجا کبوترخانه است. جایی که کبوتران در دل این سوراخ‌ها شب را می‌گذرانده‌اند و از فضولات آنها برای کشاورزی استفاده می‌شده است، این را راهنما می‌گفت و ما در ادامه سفر و در سر قلعه مهریز از زبان یک کارشناس شنیدیم که این برج زیبا، خوابگاه و ایستگاه کبوتران نامه‌بر بوده در سالیان دور. آن‌قدر این برج ساخته از کاه و گل، زیبا و چشم‌نواز است و آن‌قدر درون آن پر است از ديوارهای کنار هم بناشده و پر از لانه‌های کبوتران، که متوجه اتوبوس نارنجی پارک‌شده در مقابل در ورودی آن نمی‌شویم. اتوبوسی که هنگام بازگشت متوجه آن می‌شویم یک ماک به‌جا‌مانده از سال 1948 است با اتاق و تودوزی و رنگی سالم و نو مانند روز نخست تولید. اتوبوسی که شهرداری روی آن عبارت «یواش تور میبد» را نوشته و یکی از جاذبه‌های گردشگری میبد است، اما ویژگی سفری این‌چنین کوتاه، دیدن و گذشتن است برای رسیدن به منزلگاه بعدی. در خیابان‌های شهر میبد، خودرویی که در آن بودیم در کنار دیوارهایی کاهگلی و نیمه‌ریخته که پشت آن هم تنها بیابانی ویران به چشم می‌آمد ایستاد. اما وقتی از درگاه ورودی پا به این محوطه گذاشتیم، در مقابل خود دیوارهای قلعه‌ای باستانی دیدیم که زیر آن نیز حفره‌هایی مانند اتاق‌های یک‌نفره در دل کوه به چشم می‌خورد. اینجا «نارین‌قلعه» است، بنایی به‌جامانده از عصر ساسانیان که در سال 1354 ثبت ملی شده. دکتر فیروزآبادی، نماینده میبد و شهردار و فرماندار اینجا منتظر ما هستند و به همراه دکتر تابش، به آنها می‌پیوندیم برای بازدید از این بنای عجیب. قلعه‌ای خشتی که راه دواری از کمرکش آن تا بام مرتفع قلعه پیچ می‌خورد و از طبقات و قسمت‌های مختلف این دژ می‌گذرد. قلعه روی چیزی شبیه تپه بنا شده و وقتی بر بامش می‌ایستی، کانال عریض خندقی را که آن را احاطه کرده بوده می‌بینی، اما این بنای عظیم در زیر پای خود تمدنی کهن‌تر را نیز پنهان کرده است. تپه‌ای که قلعه بر آن بنا شده با همان حفره‌هایی که مانند اتاق‌هایی کوچک در دلش حفر شده‌اند، گویا مربوط به دورانی دیگر از تمدن هستند. دورانی که انسان‌هایی در این غارهای دست‌ساز در دل این تپه‌ها ساکن بوده‌اند. از بلندای این قلعه باشکوه خشت‌و‌گلی پایین می‌آییم و از کنار توریست‌های آلمانی و هلندی که با اشتیاق به توضیح راهنمای مجموعه درباره کاربرد اتاق‌ها و دالان‌ها و قدمت خشت‌ها گوش می‌دهند و با هم حرف می‌زنند، می‌گذریم تا به‌سرعت به اقامتگاه بعدی برویم. کاروان‌سرایی به‌جا‌مانده از دوران صفوی که به کاروان‌سرای شاه‌عباسی مشهور است، حالا بازسازی‌شده و در قامت سفره‌خانه‌ای بزرگ و سنتی میزبان ماست. روبه‌روی این بنا که مثل همه خانه‌های بزرگ این دیار، ظاهر و درگاهی ساده و معمولی و اندرونی باشکوه و مجلل دارد، بر سردر یکی از همان خانه‌های کاهگلی کوچه، تابلوی کوچکی نصب شده و روی آن نوشته: «خانه شیخ عبدالکریم حائری». بنیان‌گذار حوزه علمیه قم، پیش از آنکه برای تحصیل روانه نجف شود، در منزل پدری خود یعنی همین خانه‌ای که ما حالا از مقابلش عبور می‌کنیم، زندگی می‌کرده است. در کاروان‌سرای شاه عباسی، در کنار شهردار و فرماندار، نماینده اردکان و نماینده میبد به همراه برخی از اعضای شورای شهر در ایوان بزرگی می‌نشینیم مشرف به حیاط و می‌شنویم توضیحات شهردار و فرماندار و نماینده شهر را درباره این بخش از استان یزد و آنچه برای حفظ و مرمت این حجم وسیع از آثار باستانی تاکنون انجام شده است. اینجا هم تأکید بر اثربخشی همکاری بخش خصوصی برای احیا و مرمت و بهره‌برداری از بافت‌های سنتی است و برنامه‌هایی که برای تسهیل ورود و اقامت توریست‌ها دارند. بعد از ناهار در این کاروان‌سرا گشتی می‌زنیم؛ قنات‌هایی که آب‌رسان این خانه‌ها بوده‌اند دیگر جان ندارند اما از سرداب و آب‌انبار این کاروان‌سرا، که حالا در ابتکاری نامتجانس، قرار است تبدیل به کافی‌شاپ شود، قناتی می‌گذرد که آب در آن جریان دارد. روبه‌روشدن با یک قنات زنده در این روزگار و در دل این کویرآباد، هیجان‌انگیز است اما توضیح می‌دهند که این آب از سرچشمه اصلی قنات نمی‌آید و آب چاه‌های دیگر است که به این قنات‌ها هدایت می‌شود. از این عمارت باشکوه بیرون می‌آییم و آماده سفر به یزد می‌شویم اما قبل از آن دوستان میبدی ما را به بخشی دیگر از شهر می‌برند که خودشان آن را «کرخانه» می‌نامند. برخی می‌گویند اینجا چون از قدیم‌الایام محل ساخت ظروف سفالی از گل بوده، به گِلخانه معروف بوده و در گذر ایام به کِلخانه و بعد هم به کِرخانه معروف شده است؛ اما برخی دیگر می‌گویند بعد از تأسیس کارخانه‌های سفالگری در این منطقه، به اینجا منطقه کارخانه و با گویش محلی «کِرخانه» گفته شده است. جایی که می‌گویند قطب سفالگری بوده اما حالا تنها کمتر از تعداد انگشتان دو دست، کارگاه سفالگری در کنار هم و هم‌جوار فروشگاه‌های این محصولات سفالی در آنجا به چشم می‌خورد. کارخانه‌هایی با کوره و نقاله‌های انتقال سفال‌ها و البته در میان آنها یک جلوه ناب از سفالگری سنتی هم ما را به شوق می‌آورد. در کارگاه کوچک پشت یکی از سفال‌فروشی‌ها، استاد «آقایی» پشت چرخ می‌نشیند و گل را روی چرخ می‌گذارد و با رقص دستانش در کمتر از چند دقیقه خاک را به هنر، کیمیا می‌کند و کوزه‌ای خوش‌فرم و زیبا را روی در مقابل چشمان مشتاق ما می‌گذارد. می‌گوید اینجا روزگاری پر از کارگاه‌های ساخت سفال بود، اما الان چند کارخانه باقی مانده و کسی به دنبال کار دستی و سنتی نیست، نه بازارش هست و نه دیگر کسی شوق یادگرفتنش را دارد. نوشته پشت سرش را نشانمان می‌دهد: «آموزش رایگان سفالگری». دلش می‌خواهد یکی بیاید و سفالگری بیاموزد اما می‌گوید کمتر پیش آمده که کسی حتی برای یادگیری رایگان این هنر به او مراجعه کند. نزدیک غروب است و وقت راهی‌شدن از میبد به سمت یزد. با سفالگری و عطر گِل رس خداحافظی می‌کنیم، درحالی‌که فکر می‌کنم باید برگردم و روزی اینجا را یک دل سیر بگردم. میبد به جز آثار باستانی و کارگاه سفالگری، یکی از قطب‌های تولید کاشی و سرامیک است و تنها نعمت فراوان این دیار یعنی خاک، زیربنای صنعت کاشی و سرامیک شده است. اما این موهبتی است که در کنارش، آلودگی هوا در سطحی شاید بیش از برخی کلان‌شهرها، مردم را نگران کرده است. میبد را با همه این جاذبه‌ها و مشکلات ترک می‌کنیم و دل به جاده می‌دهیم با نوای موسیقی و بذله‌گویی‌های همراهان سفر تا این زمان یک‌ساعته بگذرد. آتشکده و میدان امیرچخماق حالا در آغاز شب وارد یزد شده‌ایم. اولین جایی که باید پیش از پایان ساعت کاری‌اش ببینیم، آتشکده زرتشتیان است. باغ و حیاطی سرسبز و عبادتگاهی ساده و آتشی که از پشت شیشه آن را می‌بینیم. زمان کوتاه باقی‌مانده از سفر و تعداد جاهایی که باید ببینیم اجازه نمی‌دهد که به خودمان وعده بازدید از دخمه و آرامگاه باستانی زرتشتیان را در قسمت دیگری از یزد بدهیم. بلافاصله از آتشکده به میدان امیرچخماق می‌رویم. سازه‌ای زیبا با مناره‌هایی بلند و محوطه‌ای وسیع که در مغازه‌های آن توریست‌ها دور می‌زنند و از باقلوا و حاجی‌بادام تا ترمه و فالوده می‌خرند و می‌خورند و در آن میانه جمعی از مردم هم در کنار آرامگاه شهدای گمنام مشغول خواندن دعای کمیل هستند. شب جمعه است و فردا آخرین روز سفر. مرد میان‌سالی بعد از دعای کمیل بر صندلی وعظ می‌نشیند و از روایت‌های قرآنی می‌گوید و وقتی درحال بازگشت به سمت خودرو هستیم، سخنش به بی‌فایده‌بودن برجام رسیده است. توریست‌ها همچنان در مغازه‌ها و بازار قدیمی امیرچخماق می‌گردند.

رونمایی از نماینده یزد در ضیافت شام اقامتگاه ما در یزد، باغ مشیرالممالک است. کسی که مسئول جمع‌آوری مالیات بوده و چندین قنات به شهر کشیده و این باغ هم محل زندگی و خزانه او بوده که حالا بخش به‌جای‌مانده از آن، مرمت شده و تبدیل به هتلی باشکوه با حوض‌های آب روان و اتاق‌هایی جذاب و تالارهایی مختلف برای مراسم‌ و کنفرانس‌ها و سالن‌های مختلف غذاخوری شده است. بیشتر ساکنان هتل، توریست‌هایی هستند که دسته‌جمعی در گروه‌های مختلف و از کشورهای مختلف اروپایی به ایران آمده‌اند. شب‌هنگام، درحالی‌که در یکی از رستوران‌ها برنامه موسیقی زنده اجرا می‌شود و در یکی از تالارها نیز مراسم جشن ازدواجی برپاست، ما در تالاری دیگر به همراه استاندار یزد، شهردار و فرماندار و برخی از اعضای شورای شهر و نماینده اردکان هستیم و در این میان، محمدرضا تابش، فرد کنار دست خود را به ما معرفی می‌کند: «آقای موسوی نماینده یزد». اینکه از جمع 13 نفره خبرنگاران پارلمانی، هیچ‌کس نماینده یزد را تا به حال ندیده، مایه تعجب می‌شود و او توضیح می‌دهد که از ابتدای کار مجلس تا امروز، سعی کرده تا «به دام خبرنگاران نیفتد» و حالا هویتش لو رفته است. بافت سنتی یزد و معابدی که مسجد شدند جمعه، روز آخر سفر ماست و قرار است ساعت سه بعد از ظهر، راهی ایستگاه راه‌آهن شویم. در فاصله صبح تا ظهر باید به جز بازدید از بافت سنتی یزد، مهریز را هم ببینیم. بازدید از بافت سنتی یزد را از مسجدجامع یزد آغاز می‌کنیم. مسجدی که آثار معماری پیش از اسلام نیز در بنای آن به چشم می‌خورد و راهنمای ما می‌گوید که این مکان، پیش از ورود اسلام به ایران هم محل عبادت ادیان دیگر بوده و با ورود مسلمانان، به مسجد تبدیل شده است. پشت مسجد، کوچه‌ای است که از بین خانه‌های قدیمی و بافت سنتی، ما را به محلی به نام «زندان اسکندر» می‌رساند. بنایی هشت‌ضلعی که در یکی از اضلاع آن چیزی شبیه محراب وجود دارد، اما نه رو به قبله. این هم نشانه‌ای دیگر از وجود عبادتگاه‌های ادیان دیگر در این منطقه، پیش از ورود اسلام است. پس از بازدید از این محله‌ها به سمت آخرین منزل این سفر حرکت می‌کنیم؛ مهریز. مهریز و سریزد، منزلگاه آخر پیش از ظهر است که به مهریز می‌رسیم و به باغ پهلوانپور می‌رویم. باغی به‌جامانده از دوران آبادانی و قنات‌های جاری. باغی که هنوز قنات آن جاری است و از میان رواق‌ها و جوی‌ها برای سیراب‌کردن درختانی می‌گذرد که بیشتر انار و انجیر، میوه‌های آنهاست. از باغ پهلوانپور به سمت جایی خارج از مهریز به نام «سریزد» می‌رویم. در میان بیابانی وسیع به قلعه‌ای می‌رسیم که خندقی عمیق آن را احاطه کرده است. از پل چوبی روی خندق می‌گذریم و وارد قلعه‌ای می‌شویم که نه به سکونتگاه شباهت دارد و نه به کاخ‌های باستانی. راهروهای تنگ و تو در تو و چندین طبقه اتاق‌ها و حجره‌هایی کندویی‌شکل با راه‌های باریک و صعب‌العبور. دکتر سریزدی که متصدی احیای این قلعه عجیب است، می‌گوید این بنا، یکی از مراکز تجارت جهانی در عهد باستان بوده. جایی در مسیر جاده ادویه که در این حجره‌ها، خزانه‌ها و بانک‌ها و صرافی‌ها به تجارت و مبادله پول و کالا مشغول بوده‌اند. اطراف قلعه در چهار طرف، کاروانسراهایی بوده برای اقامت تجاری که اینجا توقف داشته‌اند. کاروانسراهایی که حالا یکی از آنها احیا شده و برای آخرین ناهار این سفر، میزبان ماست. کاروانسراهای دیگر در حال مرمت است و چندکیلومتر آن‌سو‌تر، احیاگران این مجموعه عظیم توریستی مشغول ساخت اولین هتل زیرزمینی دنیا هستند؛ هتلی که در زیر این بیابان پهن‌گستره حفر خواهد شد با اتاق‌هایی کنده‌شده در دل خاک و در مسیر بین این هتل صحرایی و قلعه باستانی، ایستگاهی با نام اسکله نجوم در حال ساخت است تا توریست‌ها بتوانند در شب‌های اقامت، از این سکو با تلسکوپ‌های تعبیه‌شده، آسمان پرستاره کویر را رصد کنند. در مسیر بازگشت از این قلعه به مرکز پرورش آهوها می‌رویم، جایی که برای حفظ گونه‌های حیوانی ارزشمند این بیابان‌ها راه‌اندازی شده و حالا چند نوع گوزن و آهو در کنار برخی دیگر از جانوران این خطه در آن پرورش می‌یابند. می‌گویند برای حفاظت از گونه‌های حیوانی این منطقه، بخشی از منطقه به خود شکارچیان سپرده شده و این روش، نتایج خوبی به‌دنبال داشته است. اینجا آخرین نقطه سفر ماست به قلب کویر. به یزد برمی‌گردیم و راهی ایستگاه راه‌آهن می‌شویم و تا تهران با دکتر تابش از این سفر و البته از مسائل سیاسی کشور و کارهای پیش‌روی مجلس و فراکسیون امید می‌گوییم و می‌شنویم. سفر ما به پایان رسیده و هنوز در فکر جاهایی هستیم که آنها را سیر ندیده‌ایم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.