روشنفکر ایرانی و ایران مقتدر
حسین درجانی . مریم کریمی
«اتفاقا من هم قاسم سلیمانی را میپسندم و هم آقای ظریف را؛ به همین روشنی هم این حرف را چاپ کنید. او و امثال او باید سر جای خودشان بایستند و نگذارند مردمکُشان وارد کشور ایران شوند و این دیگران هم سر جای خودشان و از طُرُق دیگر بگویند و بکوشند که این مردمکُشان را باید جمع کرد... سعدی گفت: جهان چون زلف و خط و خال و ابروست / که هر چیزی به جای خویش نیکوست». این جملات گزیده کوتاهی از مصاحبه «محمود دولتآبادی» نویسنده و روشنفکر معاصر است که با دغدغههایی پراضطرار نگاه و رویکرد جدیدی از کنش و واکنش جهان ایرانی را بازمیتاباند. جهانی که در آن مقابله جدی، بدون توقف و خشونتبار با توحش و سبعیت به همان اندازه و شاید بیشتر از مذاکره، مفاهمه و گفتوگو با گروهها و دولتها، تأیید میشود و اعتبار دارد. به این پاسخهای نویسنده رمان «کلیدر» نیز توجه کنید: «همین الان در جامعه ما کسی مثل محمدجواد ظریف میرود و با مذاکره مسئله را حل میکند؛ ولی جامعه ایران بیشتر نگاهِ حماسی را دوست دارد. مثلا فرمانده سپاه قدس؛ قاسم سلیمانی را بیشتر میستاید...، این مجموعه هستند که مملکت را حفظ کردهاند، در سالهای طولانی. در آستانه و شروع انقلاب توجه داشتهاید چطور و با چه نیرنگهایی نیروی نظامی ما را تهی کردند؛ پیش از یورش عراق به ایران؟ بله، پس دردمندانهترین اثری که من نوشتهام «زوال کلنل» بوده و کلنل مظهرِ قربانیشدن کاراکتر نظامی در ادبیات و فرهنگ کشور ماست. در روز جهانی صلح نیز صحبت کردم و گفتم: سرداران و سربازانِ ما نگذارند این خنازیر به مرزهای کشور ما واگیر شوند؛ بنابراین هر انسانی با هر ظرفیتی برای کشور خودش لازم است و این دیدی خارج از تعصب است».در نسبتسازی نگاه روشنفکری با واقعیتهای جهان، همواره مجادلهای تام و تمام میان استفاده از خشونت و پرهیز از آن وجود داشته؛ اما با تحولاتی که در پنج سال اخیر در منطقه خاورمیانه و مشخصا عراق و سوریه رخ داده و پدیده تروریسم با ماهیت و روشی وحشیانه، نگاه اومانیستی و حقوق بشری تمامی نگرشهای منورالفکری را به سخره گرفته است؛ به نظر میرسد بیشترین تأثیر را بر آنها گذاشته تا حدی که آرمانهایی مانند جهان-زیست، صلح جهانی و نفی خشونت به رویکردهای اولیبودن تأمین امنیت داخلی و ملی تقلیل یافته است. نوشتار حاضر با بررسی و تعمق بیشتر بر رویکرد جدید در پی رسیدن به این پرسش است که آیا میتوان پیوندهای عمیقتری میان نگاه حاکمیت، کنش جامعه و واکنش روشنفکران یافت تا به بستر دولت- ملتی همسو و یکپارچه نزدیکتر شویم؟ و آیا این فرصتی تاریخی برای تعمیق وحدت جامعه ایرانی نیست؟ امنیت؛ دغدغهای فراگیر به نظر میرسد نوع نگاه محمود دولتآبادی در نظرات و دیدگاههای سایر اندیشمندان مرجع که به اصحاب روشنفکری در ایران مشهور شدهاند نیز در چند سال اخیر نمود داشته است. «داریوش شایگان» در یکی از آخرین مصاحبههایش با نگاهی متفاوت، اما همراستا با نگاه اندیشمند پیشین بیان کرده: «یک متفکر آمریکایی به نام رابرت کاپلان، کتابی نوشته به نام تلافی جغرافیا؛ یک فصل آن کتاب مربوط به ایران است و میگوید در منطقه خاورمیانه تنها کشوری که مرزهای طبیعی و تاریخ طولانی دارد و مرزهای فرهنگی آن فراتر از مرزهای جغرافیایی آن میرود، ایران است. ایران واقعا کشور است، بقیه مندرآوردیاند». سپس میگوید: «مفهوم امپراتوری در ایران همیشه بوده و هرکس حاکم این قالب شود، تابع آن میشود. این قالب همیشه بوده است، از مادها تا سقوط ساسانیان 1400 سال طول کشید که جز یک وقفه 120ساله با حمله اسکندر مقدونی، امپراتوری دائمی داشتهایم. شاهعباس ارامنه را به جلفا آورد، آن موقع مسیحیانی که از عثمانی به ایران میآمدند، احساس امنیت میکردند. ارامنهای که در جلفا زندگی میکردند نقش مهم تجاری داشتند... در سفر اخیرم به آذربایجان غربی، از محله خسروآباد دیدن کردم که آشوریها هنوز در آن زندگی میکنند. ایران ناگزیر بوده که در قالب یک امپراتوری همه اقوام را با آغوش گشوده بپذیرد. چنان که گفتم از همان زمان ایران موقعیت امپراتوری داشته؛ حالا هم که در این منطقه نقش مهمی ایفا میکند، بهخاطر موقعیتش است. هر حکومتی در ایران روی کار باشد، این موقعیت همچنان پابرجا خواهد بود».با وجود چنین نگاهی، شایگان با نگرانی از تروریسم جهانی و تقابل آن با ایران میگوید: «خطر داعش برای ایران وجود دارد و به همین دلیل مرزها به دقت کنترل میشوند. اول باید دید داعش چگونه به وجود آمده؟ داعش محصول حماقت آمریکاییها در حمله به عراق است که نتوانستند مملکت را اداره کنند. آنها ارتش را منحل و بعثیها هم به سازماندهی داعش کمک کردند و کشورهایی مانند عربستان و قطر هم چون با ایران رقابت دارند از کمک مالی به داعش دریغ نورزیدند».همانطور که مشاهده میشود، نویسنده کتاب آسیا در برابر غرب نیز نمیتواند از دغدغههای تأمین امنیت و آرامش در ایران چشم فرو بندد و با بیان مخصوصبهخود، این اولویت را در سپهر اندیشهورزی ایرانی بازمیتاباند. اما سیدجواد طباطبایی با تکیه بر نظریه ایران و مفهوم ایرانشهر، جنسی متفاوت از ابعاد امنیت ملی ایران و مفهوم ایران مقتدر را در سر میپروراند. او که در درسگفتارهایش به مسائل روز نیز سرک میکشد و آنها را در نسبت با نظریه ایران معنادار یا بیمعنا مییابد؛ با ظهور پدیده داعش مسئله استقبال بخشهایی از جامعه مسلمانان از این سازمان تروریستی را بهگونه دیگری طرح میکند که شاید کمتر به آن پرداخته شده است. طباطبایی یکی از عوامل گرایش به داعش در میان اعراب مهاجر در اروپا را بحران هویتی میداند؛ بحرانی که از فروپاشی خلافت در دنیای اسلام از سویی و نبود مفهوم ملت در میان آنان از سوی دیگر ناشی شده است. از این رو است که تا شخصی به نام ابوبکر البغدادی پرچم خلافت در دست میگیرد، به او گرایش پیدا میکنند. این بخش از جهان اسلام در دنیای جدید، با یک اشکال اساسی روبهرو هستند که مانع کنارآمدن آنها با جامعه جهانی میشود؛ یعنی نه شهروند یک دولت ملی هستند و نه تابع یک امت واحد. بهویژه آنهاییکه در کشورهایی مانند آلمان و فرانسه متولد شدهاند. چون چنین نسلی نه دولت ملی دارند و نه فرانسوی هستند. درواقع نه الجزایری و مصری و مراکشی هستند و نه فرانسوی و آلمانی و نه تابع امت واحد اسلامی... . بهدلیل اینکه شبح دوستداشتن امت و خلافت، مانع جذب آنها در نظام شهروندی ملی کشوری مانند فرانسه شده است. بنابراین میبینیم به محض اینکه پرچم خلافت بلند میشود و یک خلیفه اعلام موجودیت میکند، بخشی از این نسل، به زیر پرچم او میروند. اما طباطبایی معتقد است ایران همواره دارای وجوه وحدتگرایانهای بوده که باعث اتصالی هویتبخش بدون درگیرشدن با مباحثی چون امت و خلافت شده و در حقیقت ایرانیان همواره خود را بیرون از مفهوم خلافت تعریف کردهاند. با این نمایش فکری اندیشه طباطبایی، به وضوح مشخص است که تا چه حد امنیت ایران و ایران مقتدر، در نظام فکری او ساری و جاری است که به نسبت سایر اندیشمندان حتی وجوه پررنگتری نیز دارد. فرصت تاریخی یا؟ رویدادهای حیرتانگیز چند سال اخیر با ماهیت تروریستی که به لحاظ شکل و محتوا نمیتوان آنها را با دهههای قبلتر از آن مقایسه کرد. نزدیکی این رویدادها به خاک ایران، نگاه متفکران ایرانی را به مفهومی به نام سرزمین و پاسداشت آن به یک وحدت معنایی تبدیل کرده است. اگر تا چندی پیش نگاهی جهانوطنی به سیاره زمین، دغدغهای روشنفکرانه تلقی میشد (و به نظر میرسد کماکان میشود) در وانفسای کنونی خاورمیانه، امنیت داخلی و ملی که کلیدواژه گفتمانی نظامیان و حکومتها است، در فضایی بینالاذهانی به اندیشه مشترک آنها با روشنفکران جامعه تبدیل شده است. در این بستر که کمتر میتوان مشابهتی تاریخی با آن یافت و همواره مجادلهای بیپایان میان طیفهای روشنفکری با حکومتها در حوزههای سیاسی، اقتصادی، فرهنگ و جامعه وجود داشته و دارد، به نظر میرسد در یک زمینه مشخص، این امکان فراهم آمده تا دو طبقه تأثیرگذار بر جامعه (یکی مرجع اجرای قانون و حکومتورزی و دیگری مرجع اندیشهورزی) واجد حرکتی وحدتبخش شوند تا شاهد جامعهای منسجم و به قولی خوشقواره باشیم. خشونت لجامگسیخته تروریسم جهانی با تابلو داعش، چنان باعث ارعاب جهانیان شده که مسئله اقتدار سرزمینی در یک کشور، به مؤلفهای پایدارتر در تناسب با سایر آرمانها و آرزوهای بشر تبدیل شود. در این شرایط و درحالیکه کشورهای منطقه در آتش جنگ و تروریسم گرفتار آمدهاند، وجود یک ایران امن و مقتدر برای اهل فکر در تناسب با وظایف یک حکومت، حتی تقدیرشدنی است. چنانچه دیده و شنیدهایم، بخشها و طیفهای مختلف این جریان، از وضعیت فعلی امنیت سرزمینی ایران رضایت داشته و بعضا کنشها و واکنشهای حکومتی را نیز تأیید کردهاند. این موضوع میتواند یک فرصت تاریخی برای وحدت یا به تعبیر طباطبایی ایرانشهری باشد که حتی روشنفکران ایرانی به آن دلبستهاند: «یک ایران با مرزهای گسترده در جغرافیای فرهنگی و اجتماعی غرب آسیا بدون توسل به خشونت».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.