ارزیابی گزارش «ساینس» در زمینه مقالهها و پایاننامههای تقلبی در گفتوگو با دکتر «محمد قدسی»
به توانایی افراد توجه کنیم، نه مدرک آنها
سلیمان فرهادیان
تقلب برای کسب مدارک دانشگاهی پدیده تازهای نیست، اما از زمانی که دورههای کارشناسی ارشد و دکتري به شکل گسترده در دانشگاههای ایران ارائه شد، تقلب برای تهیه مقالههای دانشگاهی هم بیشتر شد. این معضل امروزه بهقدری شدید شده که نشریه «ساینس» در گزارشی به موضوع رواج تقلب برای تهیه پایاننامه پرداخته است. ساینس میگوید برخی دانشجویان به مؤسسات یا افراد پول میدهند تا برایشان مقاله بنویسند یا پایاننامه تهیه کنند. برای بررسی بیشتر این موضوع به سراغ دکتر «محمد قدسی» استاد دانشگاه صنعتی شریف رفتیم تا درباره این موضوع بیشتر با هم گفتوگو کنیم. راهاندازی بلاگ «استادان علیه تقلب» (pap.blog.ir) نشان میدهد مقابله با تقلب، دغدغه شخصی دکتر قدسی و دیگر همکارانش است.
بهتازگی نشریه ساینس، گزارشی از بازار خریدوفروش مقاله و پایاننامه در ایران و بهویژه تهران تهیه کرده است. شما این مقاله را خواندهاید؟ نظرتان درباره این گزارش و کلا درباره موضوع سفارش مقاله و پایاننامه در دانشگاهها چیست؟ بله، من هم این مقاله را خواندهام. ما این مقاله را در بلاگ «استادان علیه تقلب» هم منتشر کردیم تا استادان و دانشجویان دیگر هم ببینند. متأسفانه تقلب و سفارش پایاننامه، معضلی است که گریبانگیر جامعه علمی و دانشگاهی ما شده است. از طرف دیگر این کار به یک تجارت و منبع درآمد برای برخی افراد تبدیل شده و با توجه به مبلغ زیادی که ردوبدل میشود و تعداد زیاد مشتریان، میتوان حدس زد که کاسبی پرسودی است. از آن طرف هم افرادی که در دانشگاه درس خواندند و کاری پیدا نکردند، جذب این مؤسسهها میشوند تا در ازای دریافت پول، برای دیگران مقاله و پایاننامه بنویسند. البته این را هم بگویم که موضوع، ماجرای جدیدی نیست و سابقهدار است. برخی از انجمنهای علمی کشور مانند انجمن فیزیک و انجمن ریاضی هم در برابر چنین پدیدهای موضع گرفتند و بیانیههایی صادر کردند. البته این را هم بگویم که وزارت علوم برخی از مجلههایی که چنین مقالههایی را چاپ میکنند، نامعتبر اعلام کرده است. ولی باز هم در هر صورت این مؤسسهها، مجلههایی را پیدا میکنند که در فهرست مجلههای نامعتبر نباشد و آنها بتوانند مقالههایشان را در آنجا چاپ کنند. از سوی دیگر در بسیاری از موارد، در گزینش دانشجویان دکتری هم شاید چندان به فهرست مجلههای نامعتبر توجه نکنند. دلیل رواج چنین بازاری چیست؟ دلایل که بسیار است، ولی بهطور خلاصه میتوان گفت ما هر ساله تعداد زیادی دانشجوی فوقلیسانس و دکتری جذب میکنیم. این دانشجویان برای آنکه فارغالتحصیل شوند، باید مقاله و پایاننامه ارائه دهند. متأسفانه در سیستم آموزش دانشگاهی ما، مقاله نقش پررنگی دارد و دانشجویان برای موارد متعدد مانند اخذ پذیرش یا قبولی در دکتری یا فارغالتحصیلی، به چنین مقالههایی نیاز دارند. از طرف دیگر داشتن مقاله، برای استخدام در برخی ادارات یا ارتقای شغل و موقعیت اداری تأثیرگذار است. در چنین شرایطی اگر کسی، خودش توانایی نوشتن مقاله یا پایاننامه را نداشته باشد، به چنین مؤسسههایی مراجعه میکند و مقاله را به دیگران سفارش میدهد. از طرف دیگر دانشجویان و فارغالتحصیلانی که در جستوجوی کار یا ادامه تحصیل هستند، مشتریان چنین مؤسسههایی میشوند. امروزه خبرهای زیادی درباره رواج چنین پدیدهای در سطوح مختلف شنیده میشود، اما متأسفانه وزارت علوم یا وزارت بهداشت با این پدیده برخورد نمیکند یا دستکم بر خوردشان جدی نیست. متأسفانه این موضوع یکی از معضلهای ریشهدار در نظام آموزش دانشگاهی ما است. دلیلش این است که دانشگاههای ما تعداد زیادی از دانشجویان را در مقاطع بالا پذیرش میکند، درحالیکه شمار زیادی از این دانشجویان پایههای علمی مستحکمی ندارند. به بیان دیگر تهیه مقاله، فراتر از توان علمی آنان است. همچنین استادان هم نظارت چندانی بر فعالیتهای این دسته از دانشجویان ندارند و در نتیجه آنان به چنین مؤسسههایی مراجعه میکنند تا مقاله یا پایاننامهای را برایشان تنظیم کنند. یک شگرد جالب دیگر این مؤسسهها این است که اگر شما به آنها مراجعه کنید و مبلغی را به آنان بپردازید، آنها هم نام شما را به مقالهای که قبلا تنظیم شده و قرار است چاپ شود، اضافه میکنند. برخورد وزارت علوم در این موارد به چه صورتی باید باشد؟ متولی اصلی موضوع آموزش عالی، وزارت علوم و وزارت بهداشت است که آنها برخورد متناسبی با این موضوع نداشتند. برای مثال چندی پیش، اخباری درباره یکی از استادان باسابقه منتشر شد که تقلبش محرز شده بود روزنامه «شرق» هم گزارشی را از آن ماجرا منتشر کرد، اما متأسفانه نه دانشگاه و نه وزارت علوم با این موضوع برخورد نکرد. وقتی تقلب محرز میشود و کسی هم برخورد نمیکند، برخی از افراد متقلب هم جریتر میشوند. در ماجرای تقلب و سفارش مقاله به دیگران، تاکنون برخی از افراد موضع گرفتند که آنها هم فقط دانشجو را محکوم کردند. نقش استاد در این ماجرا چیست؟ مگر استاد راهنما یا گروه آموزشی مسئولیتی در این ماجرا ندارند؟ یکی از راههای ارتقای استادان، مقالههایی است که دانشجویان تهیه میکنند. فرض کنید من یک دانشجوی دکتری دارم. وقتی که او مقالهای تهیه و تنظیم میکند، نام من هم بهعنوان نویسنده مقاله ذکر میشود و در نتیجه من هم ارتقا پیدا میکنم. در نتیجه هرچند در بسیاری از موارد خود استاد مستقیم تقلب نمیکند، اما با توجه به امتیازهایی که از این طریق به دست میآورد، استاد هم از این گونه فعالیتها منتفع میشود، در نتیجه در این ماجرا، نباید صرفا دانشجو را مقصر بدانیم. یکی از نکاتی که بارها درباره این موضوع بیان شد، تعداد زیاد دانشجویان در مقاطع ارشد و دکتری است که برخی از آنها پایههای علمی قوی ندارند و در نتیجه نمیتوانند مقاله بنویسند. بسیاری از استادان هم سالها پیش از این، نسبت به پذیرش تعداد زیاد دانشجویان ارشد و دکتری که نه پایههای علمی لازم را دارند و نه شغل مناسبی در آینده برایشان فراهم میشود، تذکر داده بودند. نظر شما چیست؟ بله، واقعیت این است که این موضوع بسیار پیچیده است و ابعاد گوناگونی دارد. یکی از ابعاد ماجرا این است که ادامه تحصیل به نوعی شغل یا کار برای برخی از افراد بیکار است. برخی از افراد هم این امید را دارند که با ادامه تحصیل و دریافت مدرک بالاتر، شغل مناسبی برایشان پیدا شود. اگر وضعیت به همین ترتیب ادامه پیدا کند، در آینده شاهد تعداد زیادی از افراد با مدرک دکتری خواهیم بود که کار ندارند. البته این موضوع چندان هم تازه نیست و از حدود 10سال پیش آثار خود را نشان داده است. تا زمانی که بیکاری در جامعه زیاد باشد، تقاضا برای ادامه تحصیل هم هست، اما اگر برای فارغالتحصیلان لیسانس به قدر کافی کار وجود داشته باشد، تقاضا برای ادامه تحصیل هم کم میشود. این درحالی است که هماکنون علاوه بر دانشگاههای دولتی، بسیاری از دانشگاههای غیرانتفاعی و پردیسها هم دانشجوی دکتری دارند. علاوه بر این، در بسیاری از موارد، بر کیفیت آموزش هم نظارتی نیست. شوراهای نظارتی کشور هم، در عمل هیچگونه نظارتی بر فعالیت مراکز آموزشی، استادان و دانشجویان ندارد که آیا برنامههای تصویبشده اجرا میشود یا خیر؟ وزارت آموزش عالی هم باید به نحوی نقش نظارتی خود را ایفا کند و ببیند آموزش و پژوهش دانشجویان چه کیفیتی دارد و با چه وضعیتی فارغالتحصیل میشوند. برای مثال خود من در یک دانشگاه غیرانتفاعی دیدم که محتوای یکی از درسها در مقطع کارشناسی ارشد آن، حتی از نصف محتوای همین درس در مقطع کارشناسی ما هم پایینتر بود. این دانشجو با چنین پایه علمیای، توانایی نوشتن یک مقاله یا پایاننامه را ندارد و حتی برخی از استادان نمیتوانند مقاله بنویسند، نتیجه کار هم به این صورت میشود که میبینیم. اشاره کردید که مقالههای سفارشی در مجلههای نامعتبر منتشر میشود، مسئولان هم به این موضوع زیاد تأکید میکنند. اما در گزارش ساینس آمده است کسانی که سفارش نوشتن مقاله را میپذیرند، در کار خود توانا هستند و مقالههای خوبی مینویسند که در مجلههای معتبر منتشر میشود. بله، این هم یک جنبه دیگر قضیه است، یعنی نوشتن مقاله به شکل یک کار یا شغل برای افراد فارغالتحصیل باسواد اما بیکار در آمده است. برای مثال ما در همین بلاگ «استادان علیه تقلب»، کسی بدون آنکه خودش را معرفی کند، اعتراف کرد که برای تأمین هزینههای زندگی، تعداد زیادی مقاله و پایاننامه نوشته است. یعنی مقاله نوشتن، محل کسب درآمد برای عدهای است. کسانی که سفارشی مقاله مینویسند، رفتارشان را اینگونه توجیه میکنند که من سوادش را داشتم که استاد دانشگاه شوم، اما مرا نپذیرفتند. من هم اینجا دارم تواناییهای خودم را اثبات میکنم. به هر حال بگذریم. با این مشکل چگونه میتوان مقابله کرد؟ در بسیاری از کشورها، وقتی با چنین مواردی روبهرو میشوند، به شدت برخورد میکنند. البته برای اینکه اتهام تقلب ثابت شود، مراحلی را طی میکنند، اما پس از اینکه تقلب اثبات شد، باید جبران کند، مثلا اگر براساس تقلب، دکتری گرفته، مدرک دکتریاش را پس میگیرند یا اگر بر مبنای این مدرک، حقوقی دریافت کرده است، فرد خاطی باید این درآمدهای نابحق را پس بدهد. به نظر میرسد با توجه به تعداد زیاد تقلبهایی که صورت میگیرد، برخورد با متقلبان کمی دشوار باشد. بله، ولی در نظر داشته باشید که لازم نیست با همه برخورد شود بلکه اگر با کسانی که تقلب کردند، برخورد جدی و قانونی شود، بقیه از این کار دست میکشند و دیگر به سمت تقلب نمیروند. تا جایی که من میدانم، بسیاری از استادان برجسته در دانشگاههای مهم، به قدر توان خود میکوشند با چنین مشکلی مقابله کنند اما تاکنون تأثیری نداشته است. چرا؟ 50، 60 نفر از استادانی که در بلاگ «استادن علیه تقلب» فعال هستيم، حدود 10 سال پیش و در دوره اول ریاستجمهوری آقای «احمدینژاد» نامهای را تنظیم کردند و به وزارت علوم و وزارت بهداشت ارسال کردیم. در این نامه تأکید کردیم ما آمادگی داریم این مشکل را به نحوی حل کنیم، اما ترتیب اثر ندادند. در دوره دوم ریاستجمهوری وی نیز، دوباره این نامه را نوشتیم اما این نامه هم بازتاب یا واکنشی را در پی نداشت و باز هم تغییری حاصل نشد. شما گفتید بخشی از تقصیرها متوجه دانشجویی است که تقلب میکند. اما بدون اینکه بخواهم از دانشجوی متقلب دفاع کنم، باید این نکته را بگویم که او هم در توجیه کار خود میگوید استادان، دانشجویان را برای تنظیم پایاننامه، راهنمایی نمیکنند که خود این موضوع دلایل مختلفی دارد. ممکن است خود استاد با موضوع آشنا نباشد یا وقت نداشته باشد، یا چون تعداد زیادی دانشجو دارد، نمیرسد که برای تکتک دانشجویان وقت بگذارد و در نتیجه من ناچارم تقلب کنم. البته این هم یکی از دلایل گسترش تقلب است و همانگونه که گفتم جمیع این عوامل با همدیگر کلاف سردرگمی را پدید آوردند که حل آن دشوار است. هرچند بیان چنین مشکلی، توجیهگر آن نیست که کسی تقلب کند، باید پذیرفت که در برخی از موارد استادان نمیتوانند به درستی دانشجویان را راهنمایی کنند و در نتیجه این مشکل پیش میآید. اما واقعیت تلخ این است که در برخی از موارد، استادان خودشان هم چندان مجرب نیستند و نمیتوانند متوجه تقلب دانشجویان شوند. پس در مجموع نمیتوان گفت در این عمل متقلبانهای که صورت گرفته است، چه کسی مقصر است. البته چند سالی است که پایاننامه دانشجویان در یک بانک اطلاعاتی بزرگ ثبت و ذخیره میشود. به گمان من وظیفه این بانک اطلاعاتی این است که در هنگام ثبت، بررسی کند که این مقالهها اصیل و نو هستند یا تکراری بوده و از پایاننامههای دیگر رونویسی شدهاند. زمانی هم که چنین مواردی را یافتند به دانشگاه مربوط اعلام کنند. البته استاد و گروه آموزشی و دانشگاه هم وظایفی دارند و نباید از وظایف خود غافل شوند. البته این پیشنهاد شما بسیار کارگشاست ولی مربوط به مواردی است که دانشجو، مقاله یا پایاننامهاش را از یک منبع دیگر رونویسی یا کپیبرداری میکند، اما در بسیاری از موارد، دانشجو مقالهای را به یک فرد یا مؤسسهای سفارش میدهد که دیگری مقالهای برای او بنویسد. در این موارد، خود مقاله ایراد تقلب ندارد، عمل متقلبانه آنجا صورت گرفته که کسی مقالهای را به نام دیگری تدوین کرده است. بله، اینجا تشخیص تقلب دشوار است و از عهده دیگران بر نمیآید. اینجا وظیفه استاد است که مشخص کند آیا این مقاله را خود دانشجو تنظیم کرده است یا مقاله سفارشی است. گفتید تاکنون وزارت علوم یا بهداشت واکنش درستی در قبال این موضوع نداشته است. به نظر شما، آنها چگونه میتوانند واکنش درستی داشته باشند؟ به نظر من باید آییننامهای در این زمینه تدوین شود و در صورت نیاز در مجلس هم تصویب شود. دفتری هم باشد که با حضور کارشناسان و استادان، به مواردی که از دانشگاهها ارجاع میشود، رسیدگی شود و درصورتیکه عمل تقلب اثبات شد، با آن برخورد کند. درصورتیکه با یک درصد از این موارد برخورد شود و هزینه تقلبکردن زیاد شود، دیگر کسی به سمت تقلب نمیرود. موضوع تقلب چیز تازهای نیست ولی موضوعی که باعث شده است این افراد جریتر بشوند این است که با آنها برخورد نشده است. شما اگر آن گزارش ساینس را خوانده باشید، دیدهاید عکسی از فردی را چاپ کرده که یک پلاکارد تبلیغاتی بزرگ با محتوای تنظیم پایاننامه و مقاله در دستش گرفته و کارش را با صدای بلند تبلیغ میکند که به نظر من بسیار توهینآمیز است. متأسفانه کاسبی خوبی برای عدهای فراهم شده است و پول زیادی از آن در میآورند. ولی تا جایی که من میدانم هزینه پایاننامه فوقلیسانس دو تا دو و نیم میلیون تومان است. ولی این را هم در نظر داشته باشید که تعداد متقاضیان هم بسیار زیاد است. نکتهای که توجه من را در زمینه مقابله با تقلب بسیار جلب کرده است، اين است كه برخی از مسئولان آموزش عالی در صدد کتمان این موضوع یا پنهان نگهداشتن ابعاد این قضیه هستند. اما امروز که این پدیده آشکار و گزارش آن در سطح جهانی منتشر شده است، آن را به مشکل شخصی افراد متقلب ارجاع میدهند. برای مثال، یکی از استادان گفته: «دانشجویانی که تقلب میکنند، از لحاظ ژنتیکی و روانپزشکی مشکل دارند». میپرسم آیا میتوان به جای دیدن زمینههای بروز تقلب و یافتن راهکار برای مقابله با آن، موضوع را به ژنتیک فرد خاطی تقلیل دهیم و بیتفاوت از کنار این موضوع بگذریم؟ به نظر من که این دیدگاه درست نیست. نمیتوان به فرد خاطی یا متقلب، برچسب بیمار ژنتیک یا بیمار روانی زد. اولا که این مشکل مختص ایران نیست و در ایران هم امروز پدید نیامده است. ما باید ببینیم روال کار در برخورد با متقلبان چگونه است و ما هم به شیوه درست با متقلبان برخورد کنیم. ما نباید اجازه دهیم زمینههای بروز و ظهور تقلب پدید آید، اگر هم کسی تقلب کرد با او برخورد کنیم اما گفتن اینکه این افراد بیماری روانی یا ژنتیکی دارند، مشکلی را حل نمیکند. باید این موضوع را واکاوی و ابعاد مختلف آن را تبیین کرد. خوب است هیأتی تشکیل شود که در آن، استادان دانشگاه و همچنین حقوقدانها حضور داشته باشند و این موضوع را به شکل ریشهای بررسی کنند تا زمینه وقوع جرم از بین برود. در این زمینه، برخی استادان گفتند با توجه به اینکه این موضوع در دانشگاهها روی میدهد، بهتر است خود دانشگاهها با همکاری گروههای آموزشی و استادان، مشکل را حل کنند. بله تا حدودی این موضوع درست است ولی نکته مهم این است که بسیاری از استادان یا گروههای آموزشی علاقه چندانی ندارند با این پدیده برخورد کنند. من در موارد بسیاری، مسئول علمی کنفرانسهای انجمن کامپیوتر بودم. من بارها نمونههای عینی و محرز از تقلب را دیدهام و به دانشگاهها گزارش کردهام ولی متأسفانه ترتیب اثر ندادند. یعنی اگر کار را به خود دانشگاه بسپاریم، ممکن است مثل مورد استادی که ماجرایش را گفتم، چندان به موضوع اهمیت ندهند و برخورد نکنند. یکی از مشکلاتی که در گزارش ساینس هم ذکر شد، ماجرای دانشجویان کارمند است. بله، در بسیاری از دانشگاهها، دانشجویانی هستند که شغل دولتی دارند و اگر مدرکی بگیرند، حقوقشان اضافه میشود. در این موارد نه خود دانشجو، نه استاد و نه آن ادارهای که این فرد در آنجا شاغل است، چندان دغدغهای برای کیفیت تحصیل ندارند. موقعیت برخی از دانشجویان بهگونهای است که حتی اگر استاد متوجه تقلب دانشجو شود، ترجیح میدهد سکوت کند. بله این مشکل هم هست ولی در نظر داشته باشید اگر با تقلبها برخورد شود، حتی دانشجویی که موقعیت مناسبی دارد، هم جرئت نمیکند تقلب کند. راهحل کشورهای دیگر برای مقابله با این مشکل چیست؟ راهحلها که بسیار است. در کشورهای دیگر، یکی از بهترین راهحلها این است که افراد را براساس تواناییهایشان استخدام میکنند نه براساس مدرک یا مقاله. در بسیاری از کشورها، دانشجویان با ارائه مقاله پولی، مدرک هم گرفتند اما در نهایت نتوانستند براساس مدرکشان شغلی بهدست آورند؛ چون با وجود داشتن مدرک، سواد یا توانایی کافی نداشتند. خوب است که ما هم از مدرکگرایی دست برداریم و به توانایی افراد توجه کنیم. با توجه به علنیشدن گستردگی تقلبها، آیا زمان آن نرسیده که به جای گسترش تعداد دانشگاهها به موضوع آموزش کیفی بیشتر توجه کنیم؟ قطعا همینطور است. هماکنون هم قوانین تا حدودی عوض شده تا براساس کیفیت، به دانشگاهها امتیاز بدهند. مثلا پیش از این تعداد مقالههای یک فرد مهم بود اما امروزه بیشتر کیفیت این مقالهها مهم است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.