|

پنجره واحد خدمات شهری و اجتماعی؛ ضرورتی مغفول

علي فيروزي

تغییر سبک زندگی از روستانشینی به شهرنشینی، به شکلی بی‌سابقه‌ روند صعودی به خود گرفته است. طبق آمار بانک جهانی، در سال 1950 فقط 30 درصد از مردم دنیا شهرنشین بودند. این تغییر سبک زندگی، به‌گونه‌ای شد که برای اولین بار در سال 2007، جمعیت شهرنشین از جمعیت روستانشین پیشی گرفت. براساس همین آمار، در سال 2014 این رقم به 54 درصد افزایش یافته و پیش‌بینی می‌شود تا سال 2050، این رقم به 66 درصد افزایش پیدا کند. شاید در نگاه اول، تمام این تغییر سبک زندگی را منفی ببینیم؛ اما این تغییر محاسنی هم دارد که از آن جمله می‌توان به افزایش فعالیت‌های اقتصادی و فرهنگی، گردهم‌آمدن ایده‌ها و افراد، بهبود وضعیت محیط‌زیستی به‌واسطه افزایش تراکم جمعیت در یک بخش جغرافیایی، نزدیکی افراد به همدیگر و درنتیجه کاهش حمل‌ونقل ماشینی و استفاده کمتر از سوخت‌های فسیلی اشاره کرد. اما درعین‌حال نباید چالش‌های حاصل از این تغییر سبک زندگی و گسترش روزافزون وسعت شهرها را دست‌کم گرفت. چالش‌هایی مانند محدودیت منابع آب‌وهوای تمیز، محدودیت انرژی و زمین، افزایش روزافزون تقاضا برای دریافت خدمات از حاکمیت از سوی مردم و مشکلات مدیریتی ناشی از کنترل و پاسخ‌گویی به این درخواست‌ها. برای رفع این چالش‌ها، افزایش بهره‌وری اقتصادی و همچنین ارتقای سطح کیفی زندگی در شهرها، نیازمند سیستم‌های ارتقادهنده کارآمدی و سیستم‌های مدیریت و بهره‌وری استفاده پایدار از منابع هستیم. مجموعه این سیستم‌ها زمانی می‌توانند به درستی کار کنند که در یک طرح بزرگ و به‌هم پیوسته و به‌صورت اجزایی از یک سیستم جامع و بزرگ‌تر دیده شده باشند که به این سیستم جامع، پنجره واحد خدمات شهری گفته می‌شود. حال سؤال اینجاست که اگر پنجره واحد خدمات شهری وجود نداشته باشد چه اتفاقی می‌افتد؟ لطفا به تیتر‌های زیر که در روزنامه‌ها و رسانه‌ها منتشر شده است، دقت کنید: انفجار لوله‌های گاز در عملیات عمرانی زیرزمینی در شمال غرب تهران! قطع تلفن، اینترنت و آنتن‌های موبایل در شمال تهران بر اثر عملیات خاک‌برداری بزرگراه در دست ساخت! خاموشی مطلق در غرب تهران به علت قطع شبکه توزیع برق بر اثر عملیات عمرانی شهرداری! گلایه‌های مردم از تأخیر در وصل انشعاب آب‌وفاضلاب پس از اتمام ساخت یک شهرک مسکونی! لوله‌های گاز کفاف تغذیه ساختمان‌های تازه‌تأسیس را در شمال تهران نمی‌دهد. مسئولان اعلام کردند برای حل این موضوع، ارتقاي زیرساخت‌های خطوط انتقال گاز در آن منطقه ضروری است! سردرگمی مردم در خرید انشعاب از شرکت‌های خدماتی! بانک جهانی زمان صدور مجوز ساخت‌وساز در ایران را به طور متوسط، 97 روز اعلام کرده است که ازاین‌بین، 49 روز مربوط به دریافت انشعاب آب‌وفاضلاب است. بوروکراسی کاغذی منجر به تأخیر در صدور و دریافت اجازه حفاری برای خدمت‌رسانی به مردم شده است! آنچه در بالا ملاحظه می‌شود، فقط چند تیتر خبری از اتفاقاتی است که به دلیل نبود اطلاعات تجمیع‌شده شهری در یک بانک اطلاعاتی واحد، نداشتن اطلاع و آگاهی از تأسیسات زیرسطحی و روی‌سطحی خدمات شهری و نبود یک مرکز مجهز خدمات شهری یکپارچه به‌عنوان نقطه مرکزی ارتباطی با امکان سرویس‌دهی به شهروندان و شرکت‌های خدماتی، اتفاق افتاده است. حال تصور کنید اگر همین امروز در تهران زلزله‌ای رخ بدهد، با توجه به نبود یک پایگاه اطلاعاتی جامع زمین‌محور برای شهر و نداشتن اطلاع از مکان‌یابی خطوط لوله و شبکه توزیع آب، برق، گاز و مخابرات، چه فاجعه انسانی می‌تواند رخ دهد. وجود و تجمیع اطلاعات زیرساختی شهر و ارائه خدمات شهری به مردم از یک درگاه واحد، موجودیت جدیدی به نام «پنجره واحد خدمات شهری» را خلق می‌کند. در تعریف مفاهیم، تعریف پنجره واحد خدمات شهری را می‌توان بدین شکل بیان کرد: «استفاده آسان از فناوری اطلاعات برای توزیع خدمات شهری به‌صورت مستقیم، شبانه‌روزی و بدون تعطیلی به شهروندان و همچنین دریافت نیازها از مردم از یک درگاه خدمت‌رسانی». یا در تعریف دیگر آن را «ارائه خدمات شهری به شهروندان و کنترل آن از طریق فناوری اطلاعات به صورت مستقیم و از طریق یک کانال» عنوان کرده‌اند. همان‌طور که ملاحظه می‌شود، کلمه کلیدی این تعاریف، موضوع خدمات شهری است. خدمات شهری ابعاد مختلفی مانند خدمات اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی، آموزشی، زیست‌محیطی و... دارد؛ در نتیجه مدیریت شهری برای ارائه عادلانه این خدمات در جهت ایجاد رفاه عمومی و جلب رضایت شهروندان، ملزم به استفاده از علوم مختلف و حضور در حوزه‌های متنوع خواهد بود. باید توجه داشت، آنچه در ایجاد و مدیریت پنجره واحد خدمات شهری به آن توجه مؤکد می‌شود، نقش مردم به‌عنوان کانون تصمیم‌گیری برای چگونگی شکل‌گیری و عملکرد این پنجره واحد است. این نیاز‌های مردم هر شهر است که ساختار و چارچوب بومی پنجره واحد خدمات مدیریت شهری آن را مشخص می‌کند. بنابراین، پنجره واحدی در مدیریت خدمات شهری موفق خواهد بود که بتواند ارتباط متقابل و تعاملی مناسب با مردم داشته باشد؛ چراکه مردم و شهروندان در دو نقش تأمین‌کننده نیاز‌ها و دریافت‌کننده خدمات مدیریت شهری می‌توانند باعث موفقیت یا شکست یک پنجره واحد خدمات شهری باشند. در مرحله اجرا و پیاده‌سازی پنجره واحد خدمات شهری باید توجه داشت که تمام پنجره‌های واحد به سه شکل می‌توانند وجود داشته باشند: 1- پنجره‌های واحد فیزیکی یا ایستگاه‌های کاری واحد (physical one stop shop) که در این شکل از پنجره‌های واحد، تمام بازیگران ارائه یک خدمت در یک مکان فیزیکی دور یکدیگر جمع می‌شوند. 2- پنجره‌های واحد الکترونیکی (Digital Single Window) که تمام بازیگران ارائه یک خدمت از طریق تبادل دیتای الکترونیکی، یک خدمت را از طریق شبکه‌های الکترونیکی مانند اینترنت در اختیار مردم می‌گذارند. 3- پنجره‌های واحد تلفیقی که در این مدل از پنجره‌های واحد یک دفتر فیزیکی به‌عنوان پیشخوان ایجاد می‌شود و نقش واسطه بین فضای الکترونیکی و دنیای واقعی را بازی می‌کند. از نمونه‌های این نوع پنجره واحد می‌توان به دفاتر خدمات الکترونیک شهر، دفاتر پلیس +10، دفاتر پیشخوان دولت و مواردي از این دست اشاره کرد. نوع سوم از پنجره واحد که مدل تلفیقی است، مرحله‌ گذار بین دو شکل دیگر عنوان شده است. در کشورهای درحال‌توسعه مانند ایران که نیاز به تأیید هویت متقاضی خدمت یا به دلایل مختلف دیگر نیاز به حضور متقاضی در یک فضای فیزیکی است، این نوع از پنجره واحد رواج و با فرهنگ اداری آن کشور‌ها سازگاری بیشتری دارد. با این توضیحات مدل درحال‌پیاده‌سازی در کشور از همین نوع است. مشخص است که در این نوع از پنجره‌های واحد، فناوری اطلاعات و ارتباطات به‌عنوان ملزومات فضای مجازی و ملزومات فضای فیزیکی مانند مکان مناسب، نیروی انسانی مجرب و کارآمد و دیگر ملزومات از این دست نقش مهمی رابازی می‌کنند. بسیاری از کشورهای جهان در راستای ایجاد پنجره‌های واحد خدمات شهری دست به انجام اقدامی بزرگ‌تر به نام شهر الکترونیک زده‌اند که از آن جمله می‌توان به کشور انگلیس، کانادا، آمریکا، هند و چین‌تایپه اشاره کرد. به طور مثال در کشور هند که در رتبه‌بندی جهانی سازمان ملل در شاخص دولت الکترونیک پایین‌تر از ایران است، 20 شهر هوشمند داریم در‌حالی‌که ما هیچ شهر هوشمندی نداریم. آنچه مهم است این است که لزوما نمی‌توان از الگوی دیگر کشورها به‌صورت خام برای کشور دیگری بهره جست. باید بدانیم که برای هر شهر با توجه به نیازهای بومی آن شهر و شهروندان، پنجره واحد خدمات شهری متناسب طراحی می‌شود. پروژه استقرار اولین پنجره واحد خدمات شهری با محوریت شهرداری تهران، همکاری شرکت‌های آب و فاضلاب استان تهران، گاز استان تهران، توزیع برق استان تهران و مخابرات استان تهران و با حضور دبیرخانه هیأت مقررات‌زدایی و تسهیل صدور مجوز‌های کسب‌وکار مستقر در معاونت امور اقتصادی وزارت امور اقتصادی و دارایی به‌عنوان هماهنگ‌کننده و دبیرخانه پروژه از تیرماه 94 شروع شده است و همچنان ادامه دارد. در فاز یک این پروژه علاوه بر همسان‌سازی نقشه‌های زمین‌محور تمام شرکت‌های خدماتی با نقشه بیسیک شهرداری تهران، فروش انشعاب و اشتراک آب، فاضلاب، گاز، برق و تلفن نیز در مرحله صدور پروانه تخریب از طریق دفاتر خدمات الکترونیک شهر صورت می‌گیرد. در همان لحظه نیز درخواست خرید و تخریب ملک برای شرکت‌های خدماتی ارسال می‌شود تا علاوه بر اطلاع از تغییرات برای برنامه‌ریزی تأمین انشعاب و اشتراک تا زمان پایان ساخت‌وساز، تغییرات دیگر مانند تغییر تعرفه آب‌بها، قطع انشعاب گاز و دیگر موارد را اعمال کنند. در نظر است تا در فاز بعدی، تمام خدمات امور مشترکان شرکت‌ها به شهرداری تفویض شود. همچنین این پروژه به‌عنوان یکی از پروژه‌های برش استانی اقتصاد مقاومتی وزارت امور اقتصادی و دارایی مصوب و به تمام استان‌ها ابلاغ شد که تاکنون استان‌های آذربایجان شرقی، البرز و خراسان‌رضوی به‌دنبال پیاده‌سازی آن هستند. پنجره واحد خدمات شهری را می‌توان یک بازی برد- برد تلقی کرد چراکه هم مردم، هم شرکت‌های خدماتی، هم شهرداری‌ها و هم دولت از این پنجره واحد منتفع می‌شوند. قسمتی از اهم نتایج حاصل از این پنجره واحد، براساس گزارش منتشرشده در دبیرخانه هیأت مقررات‌زدایی و تسهیل صدور مجوز‌های کسب‌وکار از این قرار است: 1- کاهش زمان در زیر شاخص اخذ مجوز ساخت‌وساز در گزارش بهبود محیط کسب‌وکار بانک جهانی، از طریق همپوشانی زمان فروش انشعاب آب و فاضلاب با زمان صدور دیگر مجوزها که براساس راه‌اندازی این پنجره واحد با توجه به ثبت زمان 49روزه برای دریافت انشعاب آب و فاضلاب در این گزارش و همپوشانی زمانی آن با زمان ساخت‌وساز، مدت زمان اخذ مجوز ساخت‌وساز از 97 به 48 روز کاهش می یابد. این کاهش زمان در صورت تأیید از سوی بانک جهانی می‌تواند رتبه بین‌المللی ایران در شاخص بهبود محیط کسب‌وکار را چهار پله بهتر کند و از 118 به 114 ارتقا دهد. 2- ایجاد یک نقطه برای ارائه خدمات شهری جهت تسهیل در امور روزمره مردم. 3- به‌اشتراک‌گذاری اطلاعات تأسیسات روی نقشه‌های GIS برای کاهش احتمال آسیب‌رسانی به تأسیسات در پروژه‌های شهری و همچنین دوباره‌کاری‌نکردن در نقشه‌برداری. 4- احقاق حقوق بیت‌المال با گزارش تغییر کاربری ملک از سوی مأموران قرائت شرکت‌های خدماتی از طریق سامانه مشترک به شهرداری تهران. 5- احقاق حقوق بیت‌المال با گزارش برخط تغییر تعرفه‌ آب‌بها به آب‌بهای بنایی در زمان صدور پروانه ساختمانی در شهرداری تهران. 6- سیستماتیک‌شدن درخواست‌های حفاری و کاهش زمان صدور مجوز حفاری از سوی شهرداری. 7- کاهش هزینه ناشی از ایجاد مراکز خدمات امور مشترکان مجزا. 8- امکان ایجاد یک مرکز تماس واحد شهری برای امداد و اتفاقات شهری. نگارنده امید دارد با توجه به وجود منافع مادی و معنوی فراوان این پروژه، تا پایان سال اقتصاد مقاومتی، اقدام و عمل، حداقل در نیمی از کلان‌شهر‌های کشور، پروژه پنجره واحد خدمات شهری کلید خورده باشد. * توضيح: اين يادداشت در روز دوشنبه هفته جاري به صورت ناقص كار شده‌ بود كه امروز به صورت كامل منتشر شد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.