|

«هِلو کیتی» و «پوکمون‌گو» فرزندان جنبش «کاوایی» ژاپن

شیرجه درون دنیای کودکانه

سارا گاتسمن . ترجمه: افرا صفا

«کاوایی» که در فرهنگ ژاپنی، به معنی ملوسی و بامز‌گی است، از یک گرایش ملی، به یک پدیده جهانی تبدیل شده است. هِلو کیتی (Hello Kitty)، شخصیت پرداخته شرکت سانریو تا هفت‌ میلیون دلار ارزش‌گذاری شده است. واژه‌نامه انگلیسی آکسفورد یک ایموجی (صورتک‌هایی که در پیام‌های مجازی استفاده می‌شوند) را واژه سال ۲٠١۵ نامید و بازی جدید پوکمون‌گو (Pokémon Go) ساخته شرکت نینتندو به‌تازگی رکورد بیشترین دانلود در تاریخ تلفن‌های همراه هوشمند را شکست. قلمروی جنبش «کاوایی» گسترده است و از کمیک‌های مانگای ژاپنی تا مد و هنر سوپرفلت (Superflat) یا نقاشی‌های بسیار تخت تاکاشی موراکامی را دربر می‌گیرد، اما راز زیبایی‌شناسی «کاوایی» چیست و چرا تا این اندازه هواخواه دارد؟ فرهنگ ملوسی و بامزگی ژاپن در دهه ١٩۷٠ با جنبشی در میان دختران نوجوان آغاز شد که دستخطی با شیوه کودکانه را به وجود آورده بودند. این روش جدید نوشتار، ترکیبی بود از خط و تصویرهای قلب و ستاره، حروف لاتین و صورتک‌های کارتونی. بسیاری از صاحب‌نظران، این گرایش را واکنشی به خشکی و انعطاف‌ناپذیری ژاپن پس از جنگ جهانی دوم می‌دانند؛ چراکه جوانان، در محیطی که هر روز جدی‌تر و از هویت فردی تهی‌تر می‌شد، با دنبال‌کردن «کاوایی» به حسی از استقلال فردی و بازیگوشی دست می‌یافتند. در‌حالی‌که در ابتدا بسیاری از مدرسه‌ها این روش نوشتار را ممنوع کردند، جهان تبلیغات به‌سرعت با آن همراه شد و شرکت‌های تبلیغاتی از این شکل و شمایل نو برای تبلیغ فراورده‌های خود به نسل جوان‌تر بهره بردند. شرکت لوازم‌التحریر سانریو برای نخستین‌بار در ١٩۷٤ شخصیت هِلو کیتی را معرفی کرد و این گربه سفید سبیل بلند را روی کیف‌های پلاستیکی پول خُرد چاپ کرد. از ٤۲ سال پيش تصویر هلو کیتی روی بیش از ۵٠‌ هزار محصول در بیش از ۷٠ کشور قرار گرفته است؛ از ساعت گرفته تا هواپیما. ژاپن در ۲٠٠٨ هلو کیتی را سفیر گردشگری خود نامید؛ دعوتی رسمی از جهان برای پیوستن به تفریحی دوست‌داشتنی به نام «کاوایی». اما هلو کیتی تنها نیست. در واقع هر یک از ٤۷ اداره دولتی ژاپن برای خود یک شخصیت زاییده «کاوایی» دارد تا خوش‌یمنی به ارمغان بیاورد؛ مانند خرس لپ‌گلی با نام کومامون که برای قطارهای تندرو شانس می‌آورد یا پرنس پیکلز با چشم‌های گشادش که پلیس از آن استفاده می‌کند. شرکت پوکمون در ۲٠ سال گذشته ۷٠٠ موجود «کاوایی» آفریده است که برخی از آنها هم‌اكنون به طور گسترده در فضای مجازی پخش شده‌اند. صورتک‌هایی که هر روز در ایمیل یا پیامک‌ها استفاده می‌شوند و بسیاری از آگهی‌هایی که بر در و دیوار‌ها می‌بینیم، ریشه در فلسفه «کاوایی» دارند. با آنکه کاراکترهای «کاوایی» گوناگون هستند و گونه‌های واقعی و تخیلی را دربر می‌گیرند، همگی از یک فرمول پایه‌ای پیروی می‌کنند. شخصیت‌های «کاوایی» اندک‌اند و صورت‌هایشان معمولا به چشمانی بزرگ، یک بینی کوچک و شاید نقطه‌ای به‌ عنوان دهان خلاصه می‌شود. این نوع طراحی احساسات این کاراکترها را نامعلوم می‌کند و به بیننده اجازه می‌دهد، عواطفی که می‌خواهد را به آنها نسبت دهد. «کاوایی»‌ها تقریبا همیشه با خط محیطی سیاه کشیده می‌شوند، رنگ پاستل دارند و بچه‌گانه هستند. این کاراکترها طوری طراحی شده‌اند که آدم را به یاد روزگار کودکی بیندازند؛ ازاین‌رو بیشتر سرهایی بزرگ و بدن‌هایی کوچک دارند، مانند نوزادان انسان و بچه‌ حیوان‌ها. پژوهشگران بر این باورند دلیل علاقه‌مند‌شدن مردم به شخصیت‌های «کاوایی»، به‌ویژه به خاطر طبیعت کودکانه آنهاست که در انسان حس نیرومند مراقبت از کودکان را برمی‌انگیزد. مِری وایت، جامعه‌شناس، می‌گوید: «هلو کیتی به محافظت نیاز دارد. او فقط گِرد و دوست‌داشتنی نیست. او بدون دهان هم آفریده شده و نمی‌تواند حرف بزند و از خودش دفاع کند». ازاین‌روست که گروهی از کاربران بازی پوکمون‌گو می‌گویند دوست دارند کاراکترهای پوکمونشان بچه‌گانه بمانند و بزرگ نشوند. تأثیر این شکل و شمایل هم، برگرداندن ما به حال‌وهوای کودکی است. بسیاری از فرزندان دوره‌ای که به آنها نسل «کاوایی» می‌گویند، دوست دارند خودشان هم «کاوایی» شوند و با حرف‌زدن با صدای بچه‌گانه و پوشیدن لباس‌های کودکانه در این راه تلاش می‌کنند؛ تا جایی که «کاوایی» با چین‌های بسیار، رنگ‌های پاستل و روبان‌های بزرگ، دنیای مُد را نیز در اختیار گرفت. امروز «کاوایی» شاخه‌های بسیاری دارد؛ کاوایی مضحک، کاوایی ترسناک و کاوایی زشت که همگی گونه‌هایی برگرفته از همان هِلو کیتی و پوکمون سنتی هستند. درهمین‌حال هنرمندان معاصر مانند موراکامی و یوشیتومو نارا، پای «کاوایی» را به هنرهای زیبا نیز باز کرده‌اند و با این روش رشته‌ای از شخصیت‌های گشاد‌چشم خود را آفریده‌اند که در میانشان از ملوس‌های بی‌مزه تا دیوسان‌های ناخوشایند پیدا می‌شود. موراکامی با نقاشی‌ها و مجسمه‌هایش به بیننده یادآوری می‌کند که در دل «کاوایی» سیاهی هم نهفته است؛ برای مثال نقاشی‌های قارچ‌های کارتونی او در نگاه نخست بسیار شاد به نظر می‌رسند، اما یادآور بمباران اتمی هیروشیما و ناگازاکی نیز هستند. برای موراکامی زیبایی‌شناسی «کاوایی» به ‌عنوان نماد دیرپای طبیعت نابالغ ژاپنِ اشغال‌شده پس از جنگ جهانی دوم، عمل می‌کند؛ روشی که با آن مردم راهی برای فرار از آسیب‌های جنگ یافتند. از روز نخست، «کاوایی» شورشی ضد جدیتِ بزرگسالی بوده است؛ واکنشی در مقابل خشونت دنیای واقعی. زیر فشار تنش‌های روزانه و کشمکش‌های سیاسی، شاید اصلا جای تعجب نیست که بیش از ١۵‌ میلیون نفر تصمیم گرفته‌اند فعلا صدای اخبار را کم کنند و در بازی پوکمون‌گو شیرجه بزنند؛ اپلیکیشنی که کودک درون را بیدار می‌کند و کاربران را تشویق می‌کند که دوست‌های خیالی پیدا کنند و از آنها مراقبت کنند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.