گفتوگو با مهدي منعم به بهانه نمایشگاه «پس از جنگ»
قدمی کوچک در راه صلح شاید
حافظ روحانی
مهدي منعم هنوز هم سالها پس از پایان جنگ، از تبعات و نتایج جنگ عکاسی میکند و موضوع جدیدترین نمایشگاهش، با عنوان «پس از جنگ» در نگارخانه شماره شش هم همین است. مجموعهای که عکاس در آن سراغ همه کسانی رفته که از نتایج، تبعات و معضلات جنگ آسیب دیدهاند. «پس از جنگ» با وجود برخورداری از درونمایه مشترک بین همه عکسها به دو ژانر و شکل متفاوت از عکاسی مربوط میشود؛ مجموعه اول، شامل مجموعه عکسهای پرتره و دومی شامل مجموعه عکسهای مستند این عکاس از زندگی یک خانواده است که بر اثر انفجار مین آسیب دیدهاند. کوشش هنرمند برای اینکه ما را با این آدمها همراه کند، احساسات ما را برانگیزد و کمکی باشد برای زندگی بهتر این افراد که بیگناه از جنگ دچار آسیب شدهاند، ستایشبرانگیز است. مجموعه «پس از جنگ» به ما نشان میدهد جنگ هنوز هم پس از گذر سالها، به پایان نرسیده و هنوز هم در این روزگار آرامش، کسانی هستند که بیگناه از آن آسیب میبینند.
به نظر میآید با دو مجموعه مجزا طرفیم؛ هم از نظر نوع مواجهه، هم از نظر قطع و هم از این نظر که میتوان این دو مجموعه را ذیل دو ژانر مختلف پرتره و عکاسی مستند ردهبندی کرد. آیا این دو مجموعه ذیل همین یک فکر، یعنی «پس از جنگ» شکل گرفتهاند یا نه، حاصل عکاسیهای این سالها بودهاند و بعد در کنار هم قرار گرفتند؟ هر دو مجموعه به جنگ مربوط میشود، به تأثیر جنگ روی غیرنظامیها، در این مجموعه تأکید من روی غیرنظامیهاست. همانطور که خودتان گفتید، کار در دو بخش ارائه میشود؛ یک بخش پرترههای محیطی است و مجموعه در ابتدا با این پروژه شروع شد و در ادامه و به خاطر سالها حضور میان این آدمها توانستم با نگاه جدیدی به این آدمها نگاه کنم و موفق شدم با دقت بیشتری وارد زندگیشان شوم؛ یعنی ارتباط طولانی من در سالهای متمادی با این آدمها باعث شد به این نگاه و مجموعه جدید برسم. در نوشته نمایشگاه خواندم عکسها مربوط به کسانی است که در سالهای پس از جنگ بر اثر انفجار مین دچار آسیب شدهاند، همه عکسها مربوط به همین چند سال اخیر هستند؟ بله، من در پی بیان این موضوع بودم که با وجود پایانیافتن جنگ در جبههها، این مقوله برای خیلیها تمام نمیشود، بلکه برای بسیاری آغاز یک جنگ جدید است؛ چیزی مثل همان میدان مین که باقی میماند و پاکسازی نمیشود و نسلهای بعد هم قربانی میشوند؛ به این معنی که پایانیافتن جنگ به این معنی نیست که همه در صلح و آرامش زندگی خواهند کرد. کسانی که در مناطق مرزی و در نزدیکی میادین آلوده به مین هستند، هنوز در خطر هستند و هر لحظه ممکن است دچار خسران یا مشکلات عدیده جسمی شوند. این یک دلیل و انگیزه بود، ولی جدای از این، من به این موضوع ورای جنگ و صلح نگاه میکنم؛ چون جنگ بخشی از تاریخ است و من دارم از منظر تاریخی به موضوع نگاه میکنم و تلاش کردهام این نگاه خیلی تحت تأثیر شعارهای رسمي و جوی که حولوحوش جنگ حاکم است، قرار نگیرد و با نگاه صرفا انسانی به ماجرا نگاه کنم؛ یعنی چون من با پدیدهای به نام جنگ مخالفم، قرار نیست آدمهایی را هم که درگیر جنگ بودهاند، سیاه نشان دهم. سعی کردم این اتفاق برای عکسهایم نیفتد و خیلی شفاف و انسانی به این موضوع نگاه و آن را ثبت کنم. علاوه بر اینها، ما الان در جامعهای زندگی میکنیم که همه چیز براساس داشتههای مادی قضاوت میشود؛ من بخشی از عکسها را رنگی کار کردم به این علت که دیدم یک انسان یک کار بسیاربسیار بزرگ انجام داده و این کار بسیار بزرگ نیازمند توجه ویژه مدیران است؛ چون نهادهایی هستند که برای ساماندهی و رسیدگی به این آدمها بودجه کلان دریافت میکنند، ولی به تنها چیزی که توجه نمیکنند وظایف فرهنگیشان است. من این داستان را پیشتر هم گفتهام و دوباره میگویم و در آینده هم بارها خواهم گفت که دختری که تکدختر خانواده است، با اینکه شرایط بسیار خوبی برای ازدواج دارد، از شرایطش صرفنظر میکند و با کسی ازدواج میکند که دو تا چشم و دو دستش را بر اثر انفجار مین از دست داده است. در اینجا دیگر مسئله این نیست که من دارم عکسهای ضدجنگ میگیرم یا نه، من دارم به آدمهایی میپردازم که بر اثر جنگ قربانی شدهاند و الان به نوعی دارند فراموش میشوند. اگر کار بزرگی که این دختر خانم کرد در جایی مثل آمریکا یا فرانسه اتفاق افتاده بود، از روی آن بارها و بارها فیلم میساختند و از او تقدیر میکردند. ولی در ایران هیچکس حتی از این ماجرا باخبر هم نشد. من بهعنوان یک عکاس که 15، 16 سال است با این آدمها و این ماجراها درگیر هستم، احساس کردم یک تعهد انسانی در قِبَل آنها دارم. اگر دولتمردان به این افراد توجه نمیکنند، منی که شعار میدهم که با نگاهی انسانی به آنها نگاه میکنم، انسانیت حکم میکند که این آدمها را به جامعه معرفی کنم؛ چون آن دختر همه موقعیتهای زندگیاش را گذاشت و زن این آدم شد و چقدر هم یکدیگر را دوست دارند و دارند عاشقانه با هم زندگی میکنند. من احساس تعهد و مسئولیت میکنم که باید بر این آدمها تأکید کنم تا شاید از این طریق به این آدمها توجه شود. بحث این نیست که این آدم کار بزرگی کرده، من فکر میکنم شاید با نشاندادن این آدم، با گفتن حرف دل آنها، کمک کنم تا آنهایی که باید به این آدمها توجه کنند، سالی یکبار لااقل فقط یادی بکنند و مثلا یک لوح تقدیر برایشان ببرند تا این انسانها از کار بزرگی که کردهاند، دلسرد و پشیمان نشوند و همچنان برای ادامه زندگی انگیزه داشته باشند. اگر مسئولان توجه نمیکنند، دلیل نمیشود من هم توجه نکنم. من ابزاری در اختیار دارم که میتواند این کار را بکند و دارم این کار را میکنم و باز هم خواهم کرد. چگونه درگیر جنگ شدید؟ چه مدت در جنگ حضور داشتید؟ من عکاس خبرگزاری جمهوری اسلامی بودم و پنج سال، به تناوب در جنگ بودم. آخرینبار در جریان عملیات فتح فاو (والفجر 8) حضور داشتم. ولی جنگ با شما ماند و به موضوع کارتان تبدیل شد؟ بله، من اصولا اعتقاد دارم وقتی شما از یک جنگ بزرگ عکاسی میکنی و باور داری که این جنگ هنوز تمام نشده، پس نباید آن را رها کنی. من احساس میکنم کارم در جنگ نیمهکاره باقی ماند و مثل همه عکاسان تکفریمهایی دارم، ولی نتیجه چه شد؟ من دارم به نتیجه فکر میکنم و نتیجه برایم مهم است وگرنه عکسهای جنگ را هرکس میتوانست بگیرد، اگر شما هم امکاناتش را داشتید، میتوانستید همان عکسها را بگیرید. اگر من آنجا بودم به خاطر موقعیت بوده، حالا میخواهم ببینم که آیا بعد از جنگ میتوانم برای خودم موقعیت درست کنم؟ به قول معروف با دیدی کلانتر به موضوع نگاه کنم؟ یا به آن عمیقتر نگاه کنم که شاید در آینده به سبکی در کارم تبدیل شود که دارد میشود. من به این موضوع فکر میکردم که جنگ خیلی از آنچه ما فکر میکنیم عمیقتر است. فقط به انفجار بمب، پرتاب موشک یا گرفتن این و آن منطقه محدود نمیشود، این اتفاقات فقط در گرماگرم جنگ میافتد. ولی همه اینها بعد از جنگ قطعا آثار بسیار وحشتناکی بر جا میگذارد. بین همه عکاسان تنها کسی که این راه را انتخاب کرد، من بودم. ولی این حسن نیست که اتفاقا خیلی هم عیب است که بگویم فقط من بودم که این مسیر را انتخاب کردم. عکسهای من زمانی بهخوبی قضاوت ميشوند که 10 نفر دیگر هم عکس گرفته باشند. آنچه به عنوان عمق جنگ میفرمایید، منظورتان همان است که جنگ به پایان نرسیده؟ اشارهتان به این است که آسیبهای جنگ ممکن است تا سالها بعد ادامه داشته باشد؟ ذات جنگ همین است. جنگ برای من و شما تمام میشود، ولی برای کسانی که در کانون درگیریها بودهاند، تمام نمیشود و این عکسها نمونههایی از آن است. مهمتر از آن، من دارم تأکید میکنم جنگ، با هر نیتی که اتفاق بیفتد، یک پدیده زشت و نامیمون است. حرفها تکراری است، ولی خب حقیقت جنگ همین است. به همین شهر تهران دهها موشک اصابت کرد، ولی الان میبینید که ساختمانهای تازه، شیک و نوساز به جای ساختمانهای آسیبدیده ساخته شده. ولی دست قطعشده یک آدم را مگر میشود به حالت اولیه برگرداند؟ جنگها با هر هدفی که آغاز شوند، یک میراث مشترک برای هر دو طرف دارد، چه طرفی که حمله میکند و چه طرفی که دفاع میکند؛ در هر دو کشور آدمهایی میمانند که دست و پایشان را در این جنگ از دست دادهاند و این عکسها ازهمینرو میتوانند در خدمت صلح قرار بگیرند و شاید از طریق آنها بتوان قدم کوچکی در راه صلح برداشت. در پرترهها به نظرم آمد که علاوه بر هدف ثبتکردن این آدمها، کوشش شده که آنها به نظر زیبا هم برسند تا احساسات ما را برانگیزند؛ هم از طریق ژست آنها و هم از طریق نور و قاببندی. آیا قصدتان همین بوده؟ من معتقدم سختترین کار یک عکاس این است که بتواند عکسهایی بگیرد که برای نمایش در یک گالری هنری مناسب باشند؛ یعنی بیننده این عکسها را ببیند و کمتر اذیت شود. به این علت که شما باید این عکسها را بهگونهای ارائه کنید که آنقدر از کیفیت زیباییشناسانه برخوردار باشند که بیننده نمایشگاه را ببیند و متأثر بشود، ولی نه آزار ببیند و نه جنگ را ستایش کند. من تلاش میکنم موضوعات عکسهایم دچار مشکل نشوند؛ معتقدم این آدمها همهچیزشان را در جنگ از دست دادهاند، آنها یکبار فرصت زندگی داشتند که دنیا را ببینند، ولی حالا چشم ندارند و هزار و یک معضل و مشکل دارند و نمیتوانند بهراحتی زندگی کنند، منِ عکاس فکر میکنم از انسانیت بهدور است که من عکسهایی را از او به نمایش بگذارم که یک مشکل روحی و روانی هم به او اضافه کنم؛ یعنی باید عکسهایی بگیرم که اگر خانمش آمد و این عکسها را دید به او بگوید چقدر در عکس زیبا افتاده و این نباید به حالتی رخ دهد که من بخواهم چیزی را در عکس سانسور کنم یا به چیزی دست بزنم یا به قول شما بخواهم خیلی عکس را تلطیف کنم. هر آن چیز که هست، در آن فضا و موقعیت اتفاق افتاده و اگر در یک عکس میبینید که او زیر یک نور زیبا نشسته به این خاطر است که او آمد جلوی دوربین من و این نور زیبا درست روی چهرهاش افتاد و من دستی در عکس نبردم. در نتیجه من هیچچیز به این آدمها اضافه نمیکنم و بدون پیشزمینه سراغشان میروم و برای این کار دلیل دارم، من میخواهم به عکسی برسم که هرچه در آن ثبت شده به خود آن آدم مربوط باشد؛ نور، نور خانه است، رنگ دیوار، رنگ دیوار خانهای است که او دارد در آن زندگی میکند و جزئی از زندگیاش است. من چیزی به زندگی آنها اضافه نمیکنم، فقط یک دوربین دارم، بدون سهپایه تا مبادا سهپایه حواسشان را پرت کند. من معتقدم اگر ما نمیتوانیم برای این آدمها کاری انجام دهیم، لااقل یک معضل به معضلاتشان اضافه نکنیم و سعی میکنم که این اتفاق در عکسهایم بیفتد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.