یادداشتی بر نمایش «از زیرزمین تا پشت بام» افسانه ماهيان
موسیقی زبان مشترک جهان من و توست!
آیه کیانپور
جهان امروز شبیه است به ماکتهای کره زمین که روی میزهای تحریر دیدهایم. به اشارهای میچرخد و تمام بالا و پایینش را میتوان به همان اشاره دید، ارتباطات مجازی، عشقها و رویاهای مجازی میسازند و زندگی در ایهام و مجاز به سرعت نور در پس و بالایش ادامه مییابد؛ جهان امروز شبیه به صحنه تئاتری است که دکوری مجازی دارد و قصههایی واقعی! «از زیر زمین تا پشتبام»، به نویسندگی مهین صدری و کارگردانی افسانه ماهیان، این روزها در سالن استاد سمندریان تالار ایرانشهر به اجرا میرود که به سان همین جهان است، قصهای واقعی در صحنهای پر از ایهام و مجاز! استفاده از نور بهعنوان عنصری که هم فضا میسازد و هم مکانهای متفاوتی را به تصویر میکشد، با توجه به ماهیت اثر، انتخاب درست و هوشمندانهای است، انگار بیش از هر چیز به تصویر اعتمادناپذیر از دنیای امروزی ما نهیب میزند. همان تصویر رویاگونهای که یک گروه موسیقی را از مخروبههای زیرزمینهای تهران تا پشتبامهای نیویورک میکشاند... همان جایی که قتلگاه آرزوهایشان میشود. نویسنده از شیوه روایی مدرن برای نگارش متن استفاده کرده که یکی از متداولترین و درستترین شیوههای اجرا و نگارش تئاتر مستند در جهان است. اینجا ما با نمایشی رو بهرو هستیم که نگاهی آزاد به یک واقعه مستند دارد اما از همان شیوه روایی در آن استفاده شده است. در این نمایش ما با کاراکترهایی روبهرو هستیم که هر کدام از نگاه خود قصه را برای ما روایت میکنند. قصهای را که پیش از این در خبرها خواندهایم، گروه موسیقی زیرزمینی یلوداگز، یکی از گروههای موسیقی زیرزمینی ایرانی که مهاجرت کردند و بعد به دلایلی چنان از هم پاشیدند که یکی از اعضا شد قاتل دیگران... . تیترها و حوادثی که معمولا دوست داریم زودتر فراموشش کنیم، اما نویسنده و گروه اجرایی این اثر وادارمان میکنند عمیقتر و نزدیکتر از قبل این تیتر ترسناک را بخوانیم و به تاروپودش نزدیک شویم... . یک واقعه که به شکل دراماتیزهشده به خوانش دوباره در میآید ... . معمولا در تئاترهای مستند، جذابیت موضوع همانطور که از سویی باعث کشش مخاطب به دیدن نمایش میشود، از سویی دیگر همین قصه آشنا و مستند میتواند این توقع را در بیننده ایجاد کند که کمی بیشتر از آنچه در خبرها خوانده بداند. این دووجهیبودن آثار مستند نمایشی در مواجهه با بیننده از سختیهای نگارش متون نمایشی اینچنین است. در این اثر اگر آن را یک تئاتر مستند صرف بدانیم، در میانههای کار زمانی که قصه کمکم واضح و آشکار میشود، ضرورت نیاز به عناصر دراماتیک در متن یا خردهقصههایی که بتواند کشش بیشتری در مخاطب ایجاد کند، تا حدودی به چشم میخورد؛ گرچه نویسنده بهطورکلی در نگارش متن، نگاه قضاوتگرانه به موقعیت داستانی نداشته و در انتخاب کاراکترهای راوی و نسبتشان به نقطه مرکزی قصه، کاملا درست و حساب شده عمل کرده است. ردپای کارگردان در گرفتن بازی از بازیگران کاملا به چشم میخورد و حضور مارین ونهولک، بازیگر زن هلندی، در نمایشی که قصهاش پیوندی قریب با پدیده مهاجرت و تلخیها و آسیبهای آن دارد، تأثیر مثبت و ویژهای بر حالوهوای نمایش و القای روح کلی اثر به بیننده دارد. میتوان در کنار بازیهای سه بازیگر دیگر کار (الهام کردا، صابر ابر و هوتن شکیبا) که همه به خوبی از پس نقشهایشان در آمدهاند و از هر کدام هم پیش از این بازیهای موفق و قدرتمندی دیدهایم، ورود مارین ونهولک را به تئاتر ایران غنیمت شمرد، چراکه لازمه بازیگری به یک زبان بیگانه، فقط تسلط بر زبان و تکنیکهای بازیگری نیست. بازیگر باید به احساسات پشت هر لحن و هر کلمه از زبان غیرمادریاش مسلط باشد، باید مخاطب را به لحاظ حسی بشناسد تا بتواند او را با خود همراه کند و باعث شگفتی است که مارین ون هولک نهتنها بسیار بیش از آنچه انتظار میرود، بر زبان فارسی مسلط و در ارائه بازی درست و تأثیرگذار موفق است، بلكه فراتر میرود و میتواند با خلوصی که در جنس بازیاش به چشم میخورد، چنان در قلب تماشاچی نفوذ کند که حضورش یکی از نقاط قوت اثر شود. میزانسنهای خطی که به شکل مورب در هم میرود، رفتوآمد بازیگران به جایگاه تماشاچی که به نوعی هماندیشی و نزدیکی مخاطب و کاراکترها را به تصویر میکشد، درهمرفتن دیالوگهایی که گاهی در تناقض با هم است، اما همه به دنبال یک مفهوم کنار هم چیده میشود و استفاده بجای کارگردان از موسیقی به شکل مقطعی، همه و همه درخدمت یکدستی در کارگردانی کمک میکند تا با اثری یکپارچه روبهرو باشیم، اثری که میداند قرار است چه تأثیری بر تماشاچی بگذارد؛ اما پایانبندی این نمایش که به نظر میرسد ترفند کارگردان است، یکی از مهمترین نقاط عطف کار است. تماشاچی ممکن است با گروه موسیقی مذکور آشنا نباشد، راک و پان راک و موسیقی تلفیقی را نشناسد، طرفداران این نوع موسیقیها شاید در میان تماشاچیان نباشند، قصه هم اصراری ندارد که پرچم موسیقی زیرزمینی ایران را بالا ببرد و مرثیهای برای استعدادهای درخشانی بخواند که قرار است پرپر شوند، اما آن هنگام که یک دختربچه دبستانی با کولهای بر دوش و لباس فرم مدرسه، در فضایی مهآلود و رؤیاوار، ترانهای انگلیسی را چنان میخواند که انگار در سالن کنسرت یکی از بزرگترین آوازهخوانهای مطرح جهان نشستهای، به شکلی تلمیحی به ما میگوید: نگران باشیم که واقعا چه آیندهای در انتظار این استعدادهای درخشان است؟ در سرزمینی که موسیقی از مهجورترین هنرهاست... . این انتخاب برای پایانبندی بیشتر به بیانیه بلندبالایی شبیه است که هیچ کلامی درش نوشته نشده، اما میتواند تماشاگر را به سکوتی برای اندیشیدن و باز اندیشیدن وادارد؛ موسیقی با کلامی بیگانه که در جان رسوخ میکند. اینجا دیگر قصه فراتر از یک گروه موسیقی و یک نگاه مستند به یک واقعه دلخراش است، اینجا موسیقی از موسیقی میگوید و دخترک کوچک با نشاندادن شمهای از تواناییاش اهمیت نگاه دوباره به این واقعه را به ما گوشزد میکند. از زیر زمین تا پشت بام، دومین تجربه همکاری مهین صدری و افسانه ماهیان در مقام نویسنده و کارگردان است. اثر قبلی نمایش «هم هوایی» با بازخوردهای خوبی از سوی تماشاگران و هنرمندان مواجه شد که احتمالا انتخاب قصههای ملموستر هم بیتأثیر در این میزان استقبال نبوده است. امید است این همکاری در آینده هم بتواند منجر به تولید آثار نمایشی موفق و قدرتمند باشد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.