|

خون موج زند در دل لعل

1- هر جنبش و حرکتی در اجتماع به خلق جلوه‌های هنری و موسیقایی ویژه خود نیاز دارد. به‌عبارتی بدون همراهی موسیقی و هنر، کار هیچ جنبشی به‌سهولت پیش نرفته و پایدار نخواهد ماند. از جنبش مشروطه به‌دلیل محتوای تجددطلبانه‌‌اش تا انقلاب اسلامی که از زیربنایی فرهنگی و دینی برخوردار بود، ارتباط نزدیکی با موسیقی ایرانی داشتند. موسیقی مشروطه، به همراه طنز، ترانه و ادبیات شفاهی با اجتماعی‌شدن مضامین به‌واسطه افرادی همچون عارف قزوینی، شیدا، نسیم شمال، میرزاده عشقی و ایرج‌میرزا از محافل دربسته دربار‌ی و مجالس اعیان و اشراف درآمد و به میان مردم رفت و به آگاهی‌بخشی و بسیج توده‌ها یاری رساند. درواقع موسیقی و مشروطه توأمان به هم یاری رساندند. عارف که خود شاعر و تصنیف‌سرای پرآوازه دوره مشروطه است علاوه بر شعر که شاید بتوان «از خون جوانان وطن لاله دمیده» او را سرود ملی مشروطه خواند به‌دلیل آشنایی با موسیقی و اجرای کنسرت‌های ملی و میهنی شلوغ و اجرای نمایش‌های مملو از جمعیت، موسیقی ایرانی را به میان مردم و میدان عمل اجتماعی کشاند. ترانه‌هایی که بلافاصله پس از سروده‌شدن، مانند بمب در فضای اجتماعی کشور منتشر و ایران تماما از آن باخبر می‌شد. کارویژه‌های اجتماعی و سیاسی موسیقی اصیل مجددا در سال‌های پایانی سلطنت پهلوی و تأثیر شورآفرین آن مورد توجه روشنفکران قرار گرفت. اواسط دهه 50 شمسی، امثال ابتهاج، لطفی، علیزاده، شجریان و دیگران با احیای موسیقی ملی و میهنی در برابر انواع باسمه‌ای و هویت‌ستیز آن که مورد حمایت دربار بود، قد علم کردند و راه آینده موسیقی ایران را هموار کردند. در ماه‌های منتهی به انقلاب گروه‌های هنری همچون چاووش، عارف و شیدا موسیقی پیش‌پا‌افتاده و سرگرم‌کننده را به مبارزه طلبیدند و آثاری تولید کردند که به فریاد اعتراض اهالی موسیقی علیه حکومت شاه تبدیل شد. ترانه‌های تأثیرگذار و الهام‌بخش «سپیده»، «همراه شو عزیز»، «تفنگت را زمین بگذار» و مانند آن که دارای استحکام فنی، هنری و واجد مضامین اصلاح‌طلبانه‌‌اند، از سنت موسیقایی گروه «چاووش» و جنبش احیا می‌آید. 2- پس از انقلاب اسلامی اواسط دهه 70 در دولت دوم هاشمی‌رفسنجانی که محافظه‌کاران راست دست برتر یافتند، سیاست‌های فرهنگی به قبض و قهر دچار شد، حقوق شهروندی از جانب عناصر خودسر و گروه‌های فشار مورد تعرض و تهدید قرار گرفت و حقوق صنفی و معنوی پدیدآورندگان آثار هنری و هنرمندان مستقل ازسوی دستگاه‌های متولی نادیده گرفته شد، محمدرضا شجریان، هنرمند پرآوازه، نه‌فقط در دفاع از حقوق معنوی خود که در قامت یک روشنفکر، رسانه ملی را که نقش برادر بزرگ‌تر برای دیگر متولیان فرهنگی بازی می‌کرد، به چالش کشید؛ آن‌هم از زاویه نقض حقوق شهروندی و زیرپانهادن اخلاق حرفه‌ای. صداوسیما آن زمان دائما درباره نقض حقوق بشر و حقوق شهروندی در دیگر کشورها داد سخن سرمی‌داد ولی خود به‌راحتی بر حقوق هنرمندان داخلی چشم می‌پوشید. شجریان در نامه 1374 خود می‌نویسد: «سازمان صداوسیما موظف است برای پخش آثار هنرمندان از آنان کسب اجازه کند و حقوق مادی آنان را هم برای هر نوبت پخش آثارشان رعایت کند... از این گذشته من نمی‌دانم صداوسیما به چه حقی و براساس کدام مجوز روی آثار من تصویر می‌گذارد و آن را به نام ویدئوکلیپ پخش می‌کند؟... چگونه است که بدیهی‌ترین حقوق مالکیت حقوقی که مورد تأکید قوانین جاری کشور است زیر پا گذاشته می‌شود؟ در تحیرم که نادیده‌گرفتن حقوق هنرمند از سوی مهم‌ترین و وسیع‌ترین رسانه کشور نشانه چیست؟ مردم چه می‌گویند وقتی می‌بینند از صبح تا شام، این رسانه پیام‌های اخلاقی در رعایت حقوق دیگران پخش می‌کند، اما خود به آن عمل نمی‌کند...». سخن شجریان این بود که اگر هنرمندان از حقوق شهروندی برخوردار هستند، باید بتوانند همچون دیگر شهروندان در عرصه عمومی، آزادانه، نظرات و باورهای خود را طرح کنند و از این جهت کلام و آثارش به ‌نفع دیگران مال‌خودسازی، تقطیع و تحریف نشود و این پیش‌شرط اجتماعی ظهور شهروند است. اگر قوانین موضوعه هم به‌صراحت از حقوق پدیدآورندگان آثار هنری پشتیبانی نکند چون دولت ایران در سال 1327 در جریان تصویب اعلامیه جهانی حقوق بشر جزء رأی‌دهندگان مثبت بوده و پارلمان ایران نیز این اعلامیه را تصویب کرده است، ماده بیست‌وهفتم آن برای دولت الزام‌آور است: «اولا هرکس حق دارد آزادانه در زندگی فرهنگی- اجتماعی شرکت کند، از فنون و هنر‌ها متمتع شود و در پیشرفت عملی و فواید آن سهیم باشد. ثانیا هرکس حق دارد از حمایت منافع معنوی و مادی آثار علمی، فرهنگی یا هنری خود برخوردار شود». برخی اشخاص از تریبون‌های عمومی دائما علیه هنرمند، هنر و موسیقی سخن می‌گویند، آیا آنها اجازه می‌دهند که همان سخنان را هنرمندان درباره متولیان سیاست‌های فرهنگی بگویند؟ یا پرسش نمایند که این دستگاه‌های عریض و طویل فرهنگی با آن بودجه‌های سرسام‌آور چه گلی به سر ملت زده‌اند؟ 3- اعتراض شجریان فقط ناظر بر وجه حقوقی مدعایش نبود، بلکه نامه‌اش به جنبه مهم‌تری هم اشاره داشت که ابعاد هنری و فرهنگی آن نظرش بعدها روشن‌تر شد. او در نامه‌اش به پخش موسیقی مبتذلی که آن را خالتوری نامیده بود، اعتراض می‌کرد. شجریان چون اساسا چیزی را که موسیقی خالتوری می‌نامند هنر نمی‌شناسد که برایش در دستگاه‌های فرهنگی حق حیات و رقابت قائل باشد. شاید کمترکسی آن زمان چنین درک روشنی از پیامدهای اجتماعی ظهور این قبیل آثار موسیقایی داشت. ولی شجریان در نامه‌اش آدرس و نشانی درستی از غلط‌بودن سیاست فرهنگی و زمینه‌های رویش قارچ‌گونه نوعی موسیقی بی‌هویت می‌دهد. شما قضاوت کنید آیا آن سیاست‌های تحدید‌کننده نبود که هنرمندان را از خلق و انتشار آثار ارزشمند باز داشت و زمینه را برای خلق آثار سخیف و بی‌محتوا فراهم کرد؟ چه کسی تصور می‌کرد آن بندوبست‌ها و آن ضدیت‌ها سر از زیرزمین‌ها و ناکجاآبادی درآورد که خیل عظیمی از مشتاقان جوان موسیقی را به وادی سراسر فحاشی و ناسزاگویی، خشونت کلامی و ترور دیسکورسی هدایت کند. رواج و به‌کارگیری واژگان دربرگیرنده‌ مفاهیم زشت و غیراخلاقی در میان جماعت جوان و شیوع جنبه‌هایی از خرده‌فرهنگ خالتوریستی و فرهنگ‌ستیزانه از کجا نشئت می‌گیرد و ریشه در کدام سیاست دارد؟ ازکجا آمده‌ایم و به کجا می‌رویم؟ 4- با این همه دم‌ودستگاه فرهنگی، شوراهای بالادستی و پایین‌دستی و آن‌همه هزینه‌های سنگین چرا کسی پیش‌بینی نکرد که چنان رفتاری با ارباب معرفت و صاحبان هنر میادین هنری را به تاخت‌وتاز میان‌مایگان مهیا خواهد سپرد. چرا در جامعه فعلی که دو انقلاب بزرگ، پشت سر گذاشته است، جوانان برای تخلیه روانی خود باید سراغ پدیده‌های زیرزمینی بروند و حرف‌زدن، آداب و معاشرت، تکیه‌کلام‌های رایج در موسیقی کلامی آنها و حتی لباس‌پوشیدن و نحوه اندیشیدن آنها را کپی‌برداری و تقلید کنند. کدام سیاست عده‌ای جوان را به‌سوی بستر باری به‌هرجهت‌بودن، نیندیشیدن و ذوب‌شدن در الگوها و اسطوره‌های کاذب زیرزمینی رانده است؟ بستری که در آن فردی به‌عنوان خواننده موسیقی می‌تواند در طول یک دهه فعالیت طرفداران بی‌شماری را به خود جلب کند و این محبوبیت را به جایی برساند که روزها با بغبغوکردن و شب‌ها با بوس‌بوس‌کردن‌ در اینستاگرام یا فلان صفحه مجازی‌اش صدها هزاران لایک دریافت کند. خب، اگر این معنایش سقوط آزاد فرهنگی نیست، پس چیست؟ وقتی ارزش‌های هنری ملی و میهنی به بازی گرفته شود، تاریخ رشادت‌های ملت، آثار گران‌سنگ فرهیختگان و روشنفکران و تولیدات هنرهای اصیل بومی و ایرانی تحقیر و طرد شود، چه چیزی جایگزین آن خواهد شد؟ 5- این‌روزها شاید شما هم با ظهور نسل جدیدی از کلاه‌مخملی‌ها در محافل و مجالس مختلف روبه‌رو شده‌اید. من به هیکل و طرز لباس‌پوشیدن آنها و کفش‌های قیصری‌شان کاری ندارم. از نظر من، موقعی آنها اهمیت پیدا می‌کنند که به‌عنوان یک نیروی اجتماعی بخواهند مثمراثری باشند یا به‌دلیل فقر فرهنگی بازیچه دست قرار گیرند و برای کسب قدرت از آنها سوءاستفاده شود. متأسفانه در سال‌های اخیر مشاهده شد در سطوحی مانند رئیس دولت و برخی افراد دیگر با ادبیات این قوم سخن بگویند و گاهی از تکیه‌کلام‌های زشت در قالب الفاظ انقلابی برای توهین، برچسب‌زنی و اعمال خشونت کلامی استفاده می‌شود. نگویید اینها ریشه در پدیده‌های کهن‌تر تاریخی ما مانند لوطی‌گری، جاهل‌مسلکی و لات‌بازی دارد. نگویید کشور ما ایران، بهشت این طفیلی‌هاست. ادبیات چاله‌میدانی چه ربطی به تکیه‌کلام‌های داش‌آکل و لوطی‌های گذر نایب دارد؟ بغبغوی فلان خواننده‌ای که بر ناو جنگی می‌ایستد و از انرژی هسته‌ای حق مسلم ماست دفاع می‌کند، چه دخلی به ادبیات انقلابی دارد؟ اگر در تمام وصیت‌نامه‌ها و تکیه‌کلام‌های رزمندگان راه وطن در تمام دوران یا شهدای جان‌برکف انقلاب و اسلام بگردید، محال است واژه‌ای که بار معنایی بی‌ادبانه داشته باشد، بیابید. مگر قرار است پس از تجربه انقلابی بزرگ که زیرساختش دفاع از ارزش‌های اخلاقی و انسانی است، شاهد بازگشت ادبیات لمپنی لات‌ولوت‌های ضدمشروطه یا ادا اطوار اجامر ضدمصدقی باشیم؟ نباید گذاشت فرهنگ ملی و هنر اصیل به حضیض ذلت افتد و صنعت طفیلی‌گری و خالتوریسم ارج و عزت یابد. جای آن است که خون موج زند در دل لعل/ زین تغابن که خزف می‌شکند بازارش.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.