مردی همه هنر
ضیاء موحد
فرصت کوتاه است و مطلب زیاد و مرد بزرگ. با استاد شجریان بیش از سه بار گفتوگوی رودررو نداشتهام. از این سه بار یک بار سه ساعت طول کشید و مسئلههایی طرح شد و خاطرههایی استاد تعریف کرد که دوستانش در آن جلسه میگفتند هرگز نشنیده بودهاند. حاضران معدودی که در آن جلسه بودند، همه افرادی فرهیخته و شیفته و همدل با شجریان بودند. دلیل حضور من در آن جلسه و به گفتوگو پرداختن با استاد، آشنایی اندکی با مکتب آواز اصفهان بود که از حسین یاوری، نیزن معروف اصفهان، فرا گرفته بودم. حسین یاوری شاگرد نوایی بود که استاد حسن کسایی هم بود. یاوری در جوانی نابینا شده بود و به تعلیم نینوازی و گوشهها و ردیفهای موسیقی ایرانی به علاقهمندان میپرداخت. این مختصر آشنایی با موسیقی به من فرصت مغتنمی داد که از استاد شجریان سؤالهایی کنم و مطالب جالبی بشنوم. استاد شجریان مردی است همه هنر. میگفت به هر کاری دل ببندم، تماموقت به آن میپردازم. یکی از هنرهای او اطلاع عمیق از قرائت قرآن و تجوید بود که در سال 1357 در مسابقه قرائت او را در ایران به مقام اول رساند. میگفت بنا بود به مالزی بروم و در مسابقه جهانی آن هم شرکت کنم؛ اما گروهی کارشکنی میکردند که او آوازخوان است و نباید به این مسابقه راه یابد. ازاینرو نفر دوم را به جای او برگزیدند؛ ولی او را هم، شاید برای دلجویی یا تعلیم بیشتر به نفر دوم، با خود بردند؛ اما ظاهرا نفر دوم به دلیلی در مسابقه شرکت نمیکند و او بدون آمادگی قبلی به جای او شرکت میکند و بااینحال نفر دوم جهان میشود. آخر این ماجرا را از او نشنیدم و در جایی گزارش آن را خواندم. «ربّنای شجریان» دیگر بخشی از مراسم افطار ماه رمضان شده است. هنر دیگر او خوشنویسی است که درجه ممتاز در نستعلیق گرفته است. هنر دیگر او ابداع سازهای تازه است با ظرفیتهای تازه که خود کاری است با مهارتها و ظرافتهای استادانه. از کارهای مهم و سازنده او تربیت خوانندگان جوان و انتقال دانش و مهارت خود به نسلهای دیگر است که ثمره آن ظهور هنرمندان نامآوری شده است. اما از همه مهمتر موهبت صدای دلنشین و اجراهای کمنظیر ردیفها و پیشبرد و تکامل آواز است که مرزها را درنوردیده و جایزههای متعدد و مهم بینالمللی، مانند جایزه پیکاسو از سازمان یونسکو در پاریس (1378) و نشان شوالیه از سفارت فرانسه در تهران را نصیب خود کرده و موسیقی سنتی ایران را در جهان شناسانده است. عطش او برای یادگرفتن چنان است که گمان نمیکنم موسیقیدانی بوده باشد که از او چیزی بتوان آموخت و او سراغش نرفته باشد. در همان گفتوگو از استادانی سخن میگفت که خسّتی در یاددادن داشتهاند و او با چه شگردهایی توانسته به گنجینه اندوختههایشان راه پیدا کند. در آن جلسه گفتوگوی سهساعته ما به ردیفخوانی و ردیفدانی کشید و اینکه چگونه باید تحولی در آواز، همانند تحول نیما در شعر ایجاد کرد؛ اما این داستانی دیگر است. در آن نوار گفتوگو، حرفهایش الحق شنیدنی است. من چند سال پیش به مناسبتی شعر «بشنو از نی» را برای ادای احترام به استاد شجریان و جامعه موسیقیدانان ایران به او تقدیم کردم. بهپایانبردن این نوشته کوتاه با آن شعر شاید مناسبتی تازه داشته باشد: ما مطربان/ ما شادیآفرینان، زندگیستایان/ آری/ ما گناهکاران/ ششلولمان/ سهتار است/ و طبل جنگمان/تنبک/انگشتمان که میلغزد/بر سیم تار و پوست تنبک/کودک/در گاهواره میخندد/و پیر سالخورده/شادان/به رقص برمیخیزد/ما مطربان صدای چکاچاکمان/نوای چکاوک/دشت نبردمان/ماهورهای دشتی وعشاق/و نیزههایمان/نی مولانا/آری/ما لغوپیشگان/ما عاشقان، ملامتیان/ما همدمان «مرغ سحر» /خنیاگران نغمهسرا/ما ساکنان دوزخ/ما ساکنان شهر شما
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.