تو پیکِ خلوتِ رازی و...
احمد پورنجاتی: کاری سختتر از گفتن و نوشتن درباره کسی نیست که مردمان زمانهاش او را بهخوبی میشناسند، طعم فضل و هنر و منش و شخصیت او را سالهای سال در تلخ و شیرین گذر روزگار، بر کام خویش چشیدهاند، با او در خلوت و جلوت زندگی کردهاند، از سویدای دل دوستش میدارند و به داشتن او میبالند. استاد «محمدرضا شجریان» را میگویم. به گمان من، او نه «اسطوره» است که نیاز به رازگشایی و نشانهشناسی و اینزمانیکردن - مانند یک شخصیت فراتاریخی -داشته باشد و نه یک «سوپراستار» که جلوهگاه عواطف و احساسات و رؤیاهای همه یا بخشی از یک نسل باشد و اسباب سرمستی و شیفتگی و شوریدگی آنان! پس «شجریان» کیست و چیست؟ اندکی با خود میاندیشم و به خواندهها و دانستههایم برمیگردم. میگویم: تفاوت چندانی ندارد، چه دانشمند و حکیم و چه هنرمند و فیلسوف، در هر برهه از تاریخ و در هر جای جهان، متعلق به نسل خویشاند و بازتابدهنده اندیشهها و نگرشها و داشتههای علمی و خواستهها و ناخواستهها، اندوهها و شادیها و زبان بیزبانیهای آن برهه و آن نسل. همهشان، اگر مانند بسیاری چیزهای متعلق به دوران سپریشده به فراموشخانه ذهن و زبان مردمان نپیوسته باشند، اگر همچنان در خاطره جمعی مردمان، مانند یک اثر فرهنگی در جغرافیای تاریخی یک سرزمین، ماندگار مانده باشند، در بهترین وضعیت، چونان یک «نشانه و دلالت» به کار میآیند برای فهم و درک و دریافت مردمشناسانه زمانه خویش؛ همین. اما این قاعده کلی و تعمیمیافته، استثناهایی نیز دارد. بهویژه اگر پای «هنر» در میان باشد. فرقی ندارد، کدام گونه از هنر: شعر، نمایش، موسیقی، نقاشی و مجسمهسازی یا داستان. فهرست بالابلند نامهایی هزارهزار در گستره تاریخ فرهنگ و هنر و حکمت و فلسفه را برگ برگ مرور میکنم که همه در حد و اندازهای کم یا بیش، کاروان فهم و احساس و عواطف بشر را پس و پیش کردهاند تاکنون. اما از میان آن سیاهه بیانتهای نامها و لقبهای گونهگون، مگر چند نفر نامشان «فردوسی»، «شکسپیر»، «مولانا»، «حافظ»، «خیام»، «بتهوون»، «دانته»، «گوته»، «تولستوی»، «داوینچی»، «چخوف»، «مارکز» و... بوده است که هریک در کهکشان خویش، فراتر از زمین و زمان، هستی بشر را - هویت انسانی او را- البته به اختیار و انتخاب خودش، ساخته و پرداختهاند و همچنان زمامداری میکنند در قلمرو شخصیت فراتاریخی، وراجغرافیایی او! هنرمند - در هر رشتهای از هنر - اگر به چنین کهکشانی رسیده باشد، زمامدار برگزیده و بیزوال قلمروی احساس و ادراک انسان میشود، فارغ از نسلها. موجودی «فرهمند» اما نه شیداگر و مختلکننده عقل و هوش! اینک اما سخن درباره «هنرمند» دردانه زمانه ماست: «محمدرضا شجریان». «آوازخوانی» هنر است. او را «استاد کمنظیر هنر آواز ایرانی» میشناسند اما نهتنها این، بلکه او، «ذوالفنون» است: ادبیات و شعر و موسیقی و حکمت و عرفان را خوب میشناسد و عمری را در هوای این عرصهها سپری کرده است به کوشش و آموختن و آموزشدادن. همواره معاصر زمانه خویش بوده است. نه پس و نه پیش. نه در بند تکرار ملالآور گذشته و نه در وادی کژ و کوژ سراب ازاله هویت و فرهنگ سرزمین خویش. از اینها مهمتر، شجریان «آنی» داشته است، حافظوار که انگاری «محفل انس خلوت و جلوت» مردمان این سرزمین شده است. هرچه از دوران جوانی به این سو گام فراتر نهاده، پختهتر، خواستنیتر و نافذتر شده است در جاری «روح جمعی» این سرزمین. همراه و همدم غم و شادی مردم زمانهاش بوده و هرگز عافیتجویانه از «درد مشترک» جامعهاش، برکنار نمانده است. این واقعیت پنهان و ناشناختهای نیست که معیشت «شجریان عزیز ما» از رهگذر ارائه و آموزش هنر موسیقی و آواز فراهم شده اما مناعت طبع ستودنیاش او را شایسته جایگاه «دلنشین» ایرانیان و حتی پارسیزبانان غیرایرانی کرده است. استاد شجریان، هیچگاه نه داعیه و نه کوششی برای آمیختگی با سیاست و قدرت نداشته است. هنرمند، اگر هنرمند باشد، حتی در اوج احساس تعهد نسبت به «درد مشترک» جامعه خویش، هیچگاه «ابزار بیاراده» کنشگران عرصه سیاست و قدرت نمیشود و کاری را که در تراز نقش هنرمند است، میکند. شجریان، همواره اینچنین بوده است اما آنچه او را به آن شخصیت «هنرمند فراتاریخی و جاودانه» نزدیک کرده است، همواره در کنار هموطنان ماندن و در هوای آنان تنفسکردن و در خوشی و ناخوشی آنان سهیمبودن است. این را مردم ایران به خوبی و درستی دریافتهاند. آوای شجریان، سالهای سال است که رنگ و طعم و بوی «فرهمندی» دارد بر کام ایرانیان. این ویژگی، خواه کسانی از هر خاستگاهی، بپسندند یا برنتابند، واقعیتی است انکارناپذیر. گواه میخواهند؟ همین امروز امکانی برای برگزاری یک برنامه در استادیوم آزادی را فراهم کنند که فقط استاد شجریان «مرغ سحر» بخواند یا آن فراز تلاوت «ربنا» را. اکنون میخواهم به آن پرسش نخستین، پاسخ دهم که محمدرضا شجریان، کیست یا چیست؟ از حضرت حافظ مدد میگیرم و به استاد ارجمند و ذوالفنون هنر ایرانزمین، محمدرضا شجریان میگویم: تو پیک خلوت رازی و دیده بر سر راه است... با آرزوی بهبود و بلندای آفتاب عمر این گوهر گرانمایه هنر ایرانزمین.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.