|

شکل‌های زندگی: درباره تراژدی و تراژدی‌نویسان به‌مناسبت انتشار نمایش‌نامه «الكترا»

انتقام فرزندان

نادر شهریوری (صدقی)

«آنچه باید بشود خواهد شد». این جمله را می‌توان مترادف با کلماتی همچون تقدیر، سرنوشت و... در نظر گرفت. غالبا به‌هنگام بحث درباره تراژدی از این‌ جمله استفاده می‌شود، تراژدی به یک معنا فرود‌آمدن از نیک‌بختی به رنج و نابودی است. انسان درنهایت نابود می‌شود، اما این نابودی در تراژدی معمولا در پی کنش قهرمانی رخ می‌دهد. تراژدی، نخستین فرم ادبیات نمایشی است که یونانیان آغازگرش بودند. اوریپید در کنار آیسخولوس(آشیل) و سوفوکل یکی از سه تراژدی‌نویس بزرگ یونان باستان و از نظر زمانی آخرین آنان بود. اوریپید اما در زمانه بحران زندگی می‌کرد. در سرتاسر زندگی او یونان در جنگ بود، ابتدا در جنگ با بیگانگان و سپس در جنگ با خود. جنگ پلوپونز، جنگ میان یونانی‌ها با خودشان بود که نزدیک به بیست‌وهفت سال به درازا کشید، ویرانی‌ها به بار آورد تا سرانجام به نابودی امپراتوری یونان منتهی شد. جنگ پلوپونزی به‌مثابه رخدادی مهم بر نمایش‌های اوریپید تأثیری انکارناپذیر گذاشت و کنش نمایش‌هایش را تحت‌تأثیر خود قرار داد. «این احتمال هست که کنش این نمایش‌نامه‌ها، کشمکش‌های داخلی و بحران‌های اخلاقی ناشی از جنگ پلوپونزی را بازنمایند. آن‌گاه که تعاریف (کلمات) جابه‌جا می‌شوند وقتی اعضای خانواده خصم یکدیگر می‌گردند (آنتیگون و مده‌آ را نیز ببینید) یا هنگامی که تکلیف در برابر پدر و مادر در تعارض با هم قرار می‌گیرند. آن‌گاه الزام سنتی نیکی در حق دوستان و آسیب‌رساندن به دشمنان با دشواری‌هایی روبه‌رو می‌شود».1 اوریپید در مقایسه با آیسخولوس و سوفوکل و به‌طورکلی ادبیات کلاسیک یونانی نویسنده‌ای واقعی‌تر و به بیانی دقیق‌تر «نوع اجتماعی» متفاوت‌تری است. از این نظر او در میان تراژدی‌نویسان، پدیده‌ای کاملا تازه به حساب می‌آید. مقصود از نوع اجتماعی متفاوت آن است که در مقایسه با آن دو بیشتر به مسائل ملموس زندگی روزمره توجه می‌کند، کنش‌های نمایشی‌اش را وسعت می‌بخشد و به فضاهای عمومی می‌کشاند. از طرفی روابط و مناسبات میان زن و مرد و مسائل مربوط به زناشویی را مورد بررسی قرار می‌دهد و از آدم‌هایی با پایگاه اجتماعی متفاوت استفاده می‌کند و نیز او زندگی مردم عادی و بردگان را مورد تأمل قرار می‌دهد. در «مده‌آ»، زن قهرمان داستانی‌اش علیه همسر خویش طغیان می‌کند. اوریپید در «مده‌آ» روح انتقام‌جوی یک زن تحقیرشده را توصیف می‌کند.* زنی که عواطف انسانی او با شفقت مادرانه آمیخته شده، لیکن به‌خاطر تحقیری که درباره‌اش روا داشته‌اند دست به جنایت می‌زند. گاه آن‌قدر این نمایش ملموس، واقعی و امروزی به‌نظر می‌آید که اگر خواننده درنیابد که نمایش مربوط به بیست‌وچهار قرن قبل است، گمان می‌برد نمایشی از زندگی نو را در «خانه عروسک» و یا «هدا گابلر» از ایبسن را می‌خواند. اوریپید بنابر اقتضای زمانه‌اش (اقتضایی که شاید هم‌اکنون نیز مقتضی است) از مضامین اسطوره‌ایی استفاده می‌کند. موضوعات اسطوره‌ایی اگرچه دستمایه اوریپید برای نوشتن نمایش‌هایش است، اما این موضوعات برای اوریپید حکم اسکلت ساختمانی را دارد که اوریپید مصالح جدیدی را بر روی آن سوار می‌کند. این مصالح مسائل مشخص‌تر مربوط به مشکلات روزمره و معمولی طیف گسترده‌ای از مردم را دربر می‌گیرد. اما اوریپید از آنها مضامینی فلسفی بیرون می‌کشد تا برای همیشه آنها را ماندگار سازد. ماندگاری آثار در میان تراژدی‌نویسان بزرگ اختصاص به اوریپید ندارد، اما نوع دیگری به تراژدی نگریستن، در مقایسه با اسلاف خود البته به اوریپید ارتباط می‌یابد. «جهان‌بینی قهرمانی» چنان‌که آن را به تراژدی‌نویسان ربط می‌دهند، به آن معنا که قهرمان واجد خصوصیات ویژه‌ای است چندان در جهان‌بینی اوریپید جایی ندارد. تا قبل از اوریپید، قهرمان تراژیک چه‌بسا ضرورتا القاکننده شکوه بود: حس «بالا»بودن، از بالا‌ نگریستن حتی آن‌هنگام که فرو می‌افتد، از ویژگی‌های قهرمان است. قهرمان از این نظر جایگاهی مرکزی پیدا می‌کند، به همین دلیل «جایگاه مرکزی به‌طور معمول به قهرمانان و شاهان داده می‌شود»2 اما با وارد‌شدن اوریپید به جرگه تراژدی‌نویسان، «قهرمان» تعدیل می‌شود: در یگانه‌بودنش شک و تردید روا داده می‌شود و درنهایت به‌صورت چهره‌ای تعدیل‌یافته در انظار عمومی ظاهر می‌شود. اوریپید در نمایش‌نامه‌های متعددی که نوشته و اکنون تعداد محدودتری در دسترس است، به ملاک‌های قهرمانی با نگاهی توده‌وارتر - اجتماعی‌تر- توجه می‌کند. او قهرمان را به‌ صورت فردی عادی نشان می‌دهد، جایگاهی منزه برای او قائل نمی‌شود حتی کنش‌های نمایشی‌اش را نه در داخل کاخ‌ها بلکه در مکان‌های عمومی، به نمایش درمی‌آورد. قهرمان‌های نمایش‌هایش را گاه وامی‌دارد تا با لهجه ‌عامیانه با یکدیگر سخن بگویند. فراتر از آن حتی از نظر اوریپید، قهرمان می‌تواند دهقانی پاک‌سرشت از اهالی روستای می‌سنه باشد، همان دهقانی که همسر الکترا دختر آگاممنون می‌شود. «الکترا» نام نمایشی از اوریپید است. او دختر آگاممنون است، پادشاهی که با دسیسه همسر خود کلوتایمنسترا (مادر الکترا) به قتل رسیده است. الکترا را از کاخ بیرون کرده‌اند و او به‌ناگزیر همسر مردی دهقان شده است که اصلا در شأن دختر آگاممنون نیست. الکترا این حقارت‌ها را از چشم مادر خویش می‌بیند و از او متنفر است، تنفر او شاید نه‌چندان به‌خاطر قتل پدر بلکه به‌خاطر حقارتی باشد که بر وی روا داشته است. این تحقیر شبیه به حقارتی است که به مده‌آ از طرف همسرش جیسون شده است. این تنها الکترا نیست که از خانواده دور و درواقع رانده شده است. اورستس، برادر وی نیز آواره است. در کاخ شاهی تنها مادرش و همسر جدید مادرش که عصای پادشاهی آگاممنون را به دست گرفته زندگی می‌کنند. موقعیت الکترا در شروع نمایش فی‌الواقع چنین موقعیتی است. «الکترا عزادار زندگی نکبت‌بار خویش و سرنوشت پدر کشته‌شده به دست زنش و آیگیستوس (همسر مادرش) است».3 «درام‌پردازان یونانی یک اسطوره را به صور بسیار متفاوت و متنوعی به‌کار می‌برند. در میان تراژدی‌های موجود، روایت مختلفی از اسطوره الکترا موجود است كه توسط آیسخولوس، سوفوکل و اوریپید نقل شده‌اند».4 توجه به تفاوت‌های میان نمایش، تفاوت‌های تراژدی‌نویسان را نیز نمایان می‌كند. یكی از تفاوت‌های مهم میان «الكترا»ی سوفوكل با اوریپید توجه به موقعیت الکتراست. «در نمایش‌نامه سوفوکل او بالاجبار، دختری در خانه ماندگارشده است، در نمایش‌نامه اوریپید، الکترا از موقعیت اجتماعی به‌حق خود محروم مانده است، مجبور می‌شود با مردی فروتر از خود ازدواج کند.»5 اوریپید انسان را با تمام زشتی‌ها و زیبایی‌هایش توصیف می‌کند، چنان که هست و نه آن‌چنان که باید باشد و این کار البته جنبه رئالیستی آثارش را پررنگ‌تر می‌کند. علاوه‌برآن «اوریپید درباره مایه کارش دید مبتنی بر عقل داشت»،6 عقلی که با مصلحت و چاره‌جویی پهلو می‌زند و به‌هنگام بحران می‌توانست کارساز باشد. الکترای اوریپید لباسی مندرس و سری تراشیده‌شده دارد. او منزوی است: «این واقعیت او است اما عقل واسطه می‌شود تا چاره‌ای اندیشیده شود. عقل استدلالی** می‌گوید برای هر مشکل چاره‌ای وجود دارد و می‌توان مشکلات اساسی وجود را به یاری تعقل حل کرد. در حالی که در تراژدی راه‌حل و چاره اساسا وجود ندارد. ضرورت کور است و چیزی را نمی‌بیند، آنچه باید بشود خواهد شد.» اما آنچه اوریپید در «الکترا» به نمایش می‌گذارد، استفاده ولو کم از مصلحت‌اندیشی و استدلال است. مثلا اوریپید ازدواج الکترا را راه چاره‌ای ولو موقت می‌داند. ازدواج، الکترا را در برابر سرنوشتی که تا به این حد با بی‌رحمی با او برخورد کرده مصون نگاه می‌دارد و هرچند الکترا نمی‌تواند در این ازدواج احساس خوشبختی کند اما او مصلحت را در آن می‌بیند. الکترا خطاب به همسرش: «این موهبتی برای میرندگان است که به گاه بدبختی کسی مانند تو را بیابند تا مرهمی برای زخم‌هایش باشد».7 الکترای سوفوکل اما در انزوا می‌ماند و ازدواج نمی‌کند. انزوا با قهرمان که مرکز تراژدی است نسبتی مستقیم دارد. قهرمان در نهایت منزوی است. او تک‌وتنها با سرنوشت روبه‌رو می‌‌شود. آنچه در «الکترا»ی اوریپید و اساسا در آثارش مشهود است، فاصله‌گرفتن وی از حس قهرمانی و تراژیک است و این کار به خاطر مصلحت و به‌واسطه عقل رخ می‌دهد. اوریپید تراژدی‌نویسی است که می‌خواهد «تراژدی را معقول سازد»، فی‌الواقع می‌خواهد آن را از ماهیتش دور سازد. اوریپید تلاش می‌کرد با خوش‌بینی حس دهشت‌ تراژیک را سست کند. زیرا با خوش‌بینی به رفع مشکلات باور دارد، او با «شک» با سرنوشت و تقدیر مواجه می‌شد و شاید اوریپید گمان می‌برد آنچه باید بشود ممکن است نشود! سستی تراژیک در اوریپید را می‌توان در انتقام فرزندان که تم اصلی «الکترا» است مشاهده کرد. «اورستس وقتی وارد می‌شود نقشه‌ای در سر ندارد و اگر لازم باشد آماده است که از آرگوس برود. اگرچه صریحا ترسو نیست اما محتاط است، با اینکه او ظاهرا برگشته تا الکترا را با خود همراه سازد در آشکارسازی هویتش برای او تعلل می‌‌کند».8 خواننده با تأمل در شخصیت اورستس به‌رغم انتقام‌گیری دهشتناک وی از مادرش و قبل از کشتن همسر مادر به‌تدریج درمی‌یابد که ممکن بود تمامی این ماجراها رخ نمی‌داد. تردید در کلام و رفتار اورستس وجود دارد. او همچون دیگر قهرمانان تراژیک مانند آنتیگون و ادیپ رفتار نمی‌کند. آخرین کلام اورستس نه به‌عنوان قهرمانی تراژیک، بلکه از قضا به‌عنوان قهرمانی غیرتراژیک تقاضا برای دادرسی در دادگاهی عادلانه است. «اورستس: اما من از زادگاه پدرم می‌روم و مرا به گناه ریختن خون مادرم در دادگاهی بیگانه دادرسی می‌کند».*** 9 پی‌نوشت‌ها: * اوریپید از جمله کسانی است که از زنان در نمایش‌هایش سخن می‌گوید (مانند ایبسن) و مسائل مربوط به آنان را با روشنی و درکی عمیق و روانکاوانه بررسی کرده و از حقوق آنان دفاع می‌کند. ** عقل استدلالی خود را به بهترین شکل در سقراط به نمایش می‌گذارد. سقراط یادآور قهرمان نمایش‌های اوریپیدی است که با ذکر دلایل استدلالی کنش خود را توجیه می‌کرد. پیش‌فرض دیالکتیک سقراط آن است که می‌توان مسائل و مشکلات اساسی وجود را به یاری عقل و استدلال حل کرد. گفته می‌شود سقراط برای تماشای همه نمایش‌های اوریپید همواره حاضر می‌‌شد. *** تراژدی با روح عدالت بیگانه است. «آنچه باید بشود خواهد شد». گویا اورستس آن را درنمی‌یابد «امر تراژیک به ما می‌گوید که قلمروهای عقل و نظم و عدالت محدودند و هیچ پیشرفتی در امکانات علمی و فنی نمی‌تواند کارایی آنها را گسترش دهد.» مرگ تراژدی/ جورج اشتاینر/ بهزاد قادری 1، 3، 8. الکترا به نقل از مقاله «عشق و انتقام خانوادگی در خاندان آتوئوس» ترجمه غلامرضا شهبازی 2. تراژدی/ كلیفورد لیچ/ عباس ارض‌پیما 4 و 5. تفسیری بر تراژدی‌های یونان باستان/ یان کات/ داود دانشور، منصور براهیمی 6. مرگ تراژدی/ جورج اشتاینر/ بهزاد قادری 7، 9. الکترا/ اوریپید/ غلامرضا شهبازی

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.