درباره فیلم «فروشنده»
حقایقی درباره یک فیلم...
پویا نبی
میتوان با این حکم کلی که «فروشنده» یکی از قلههای کارنامه فیلمسازی اصغر فرهادی است، آغاز کرد. فیلمی که در وجوه کارگردانی و فیلمنامهنویسی، بار دیگر به مخاطبان پیگیر سینما، یادآوری میکند اصغر فرهادی نه تنها یک استثنا در سینمای ایران به شمار میآید؛ بلکه یک فیلمساز مؤلف از ابعاد گوناگون در سطح جهانی است. 1. فرهادی از اولین گامهای فیلمسازیاش، به همگان ثابت کرد بازیگیر چیرهدستی است و عنصر بازیگری از مؤلفههایی است که فیلمهای فرهادی به آن متکی است. فروشنده نیز از این قاعده مستثنی نیست؛ اما نکته حائز اهمیت، فتح قلمرویی در این فیلم است که پیشتر در آثار این فیلمساز ندیده بودیم و آن بازی خیرهکننده شهاب حسینی و فرید سجادیحسینی، بهعنوان دو کاراکتر اصلی و درامساز قصه است که بیتردید بازیای فراتر از سطح استاندارد سینمای ایران، از خود ارائه دادند و این دو شخصیت را به کاراکترهای ماندگار در ذهن بیننده بدل کردند. 2. همانطورکه اشاره شد، فروشنده به لحاظ درونمایه، از فرازهای کارنامه فیلمساز به شمار میآید. در این فیلم، مانند «درباره الی...» فیلمساز پا را از یک تصمیم اخلاقی و عرفی فراتر گذاشته، به استحاله یک شخصیت در جامعه رو به مدرنیته مانند ایران پرداخته است. شخصیتی که در ابتدای داستان بسیار مهربان نشان داده میشود، آنقدر که حاضر است از جان خود بگذرد و پسر معلول همسایه را نجات دهد، به چنین تغییر شخصیتی در انتهای فیلم میرسد که بیشباهت با همان آدمهایی که در ابتدای داستان آنها را نقد میکرد، نیست. این تغییر تدریجی رفتار اجتماعی و انتقام که جزء رفتار اغلب ما شهروندان در کلانشهرهایی مانند تهران شده، به ظن نگارنده یکی از نکتههای کلیدی این فیلم در کارنامه اصغر فرهادی است. فروشنده مانند «درباره الی» تنها از یک سوء تفاهم ساده یا اتفاقی که برای یک خانواده رخ داده، سخن نمیگوید؛ بلکه با یک نگاه واقعگرایانه و کلان، جامعهای را نشان میدهد که مرز اخلاقیات را زیرپا گذاشته و دست به هر پلیدی میزند. شاید آن پلان انتهای سکانس نخست که ماشین حفاری بیمحابا در حال حفر گودال در جوار خانه آن زوج جوان است، نشان از همین رویکرد استعاری فیلمساز است یا تأکیدی که فیلمساز روی شباهتهای رفتاری دو کاراکتر عماد و ویلی لومان در نمایشنامه «مرگ فروشنده» آرتور میلر دارد. 3. سالها پیش در مصاحبهای اصغر فرهادی از علاقه خود به دنیای نمایشنامهنویسی و فیلمنامهنویسی بهرام بیضایی گفته بود، فروشنده به ظن نگارنده، نه تنها ادای دینی به «گاو» غلامحسین ساعدی و نمایشنامه جاودانه میلر است؛ بلکه نگاهی جدی به یکی از فیلمنامههای مجالنیافته بیضایی، یعنی «حقایقی درباره لیلا دختر ادریس»، دارد که حتی میتوان ادعا کرد، خط اصلی داستان، یعنی سکونت زوج جوان (که در فیلمنامه بیضایی تنها یک دختر جوان است) در خانه یک زن بدکاره و اتفاقهايي که این سکونت در آن خانه دارد، برگرفته از این فیلمنامه درخشان بیضایی است. 4. از بیرحمیهای فیلمهای جهانشمولی مانند فروشنده، این است که در یک یادداشت به اختصار نمیتوان از تمام وجوه زیباشناسانه آن نوشت. فیلمی که تأکید دارم از سطح فیلمسازی این سالهای ایران بالاتر است و مبنای مقایسه آن نه فیلمهایی از سینما ایران که فیلمهایی از کن لوچ یا برادران داردن است و طبیعتا در این مجال اندک نمیتوان با دقت به بررسی فیلمنامه مینیاتوری، فیلمبرداری درخشان و همخوان با اثر حسین جعفریان، تدوین خوب هایده صفییاری، بازی یکدست تیم بازیگرانش و در نهایت میزانسنهای هوشمندانه فرهادی در اثر متأخرش پرداخت.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.