|

تازه‌های نشر

فردید مکتوب بالاخره بعد از سال‌ها درسگفتارهای احمد فردید با عنوان «غرب و غرب‌زدگی» و با ترجمه آلمانی این عنوان در پشت جلد کتاب (Der West und Die Verwestlichung) منتشر شد، شاید مخاطبان آلمانی‌زبان هم علاقه‌مند به اندیشه‌های او شدند. البته عنوان فارسی زیر‌عنوانی هم دارد: «و بحران حوالت تاریخی آن در روزگار نیست‌انگار و مکر لیل و نهارزده آخرالزمان کنونی». احمد فردید معمای چند دهه تفکر در ایران بود و بحث و حدیث درباره زندگی و آرای او تا مدت‌ها فضای فکری ایران را مشغول کرد. گرچه متن درسگفتارهای او زمانی منتشر شده که ستاره اقبال او از پیش رو به افول گذاشته، برای محققان تاریخ اندیشه ایرانی اثری مهم است و می‌تواند فراتر از شعبده‌بازی‌های شخصی‌اش فکرهای بعضا بکر او را نیز نمایان کند. این کتاب جلد اول این مجموعه و شامل ۱۲ جلسه درسگفتار است، درسگفتارهای عمومی او در سال ۱۳۶۳، و ازهمین‌رو تا حدودی کامل‌تر و منظم‌تر از سایر دوره‌هاست. بهروز فرنو، ویراستار کتاب، وعده داده است که مابقی این درسگفتارها تا جلسه ۳۸ در دو مجلد دیگر در دست آماده‌سازی و انتشار است. در بخشی از مقدمه او به حال‌وهوای درسگفتارها نیز اشاره شده است: «از آنجا که این مجموعه حاصل مرور اجمالی استاد فردید بر اهم مطالب شایان توجه طی افادات شفاهی است متعرض مسائل مختلف و کثیری است که استاد برای طرح درست، عمیق و همه‌جانبه مطلب ناگزیر از اشاره به آن بوده است. درعین‌حال، در همین اشارات اجمالی است که وجوه مختلف مسائل روشن می‌شود و راه درست حکمی برای دعوت اهل نظر به مطالعه و تفکر گشوده می‌شود. درخصوص اشارات استاد به مسائل روز و مصادیق سیاسی داخل و خارج کشور لازم است که خواننده محترم همواره فضا و اتفاقات آن ایام، یعنی دهه شصت، را در نظر داشته باشد، چه‌بسا که مصادیق عینا قابل تطبیق با مسائل امروز نباشد». همچنین در ابتدای هر درسگفتار خلاصه‌ای از مطالب در قالب یکی، دو صفحه آمده است. درسگفتارهای این مجموعه از بسیاری از تکيه‌کلام‌های آشنای فردید، از جمله علم‌الاسماء تاریخی، مرگ‌آگاهی، تمایز وِلایت و وَلایت، روزگار قارعه، زندآگاهی، طاغوت‌زدگی و نظایر آن پرده‌برداری می‌کند. مهم‌ترین مفهوم احتمالا همان غرب‌زدگی است که از نظر فردید بیش از همه به خود غرب برمی‌گردد تا شرق، چون او برخلاف تصور رایج معتقد بود نه‌تنها ما و جوامع شرقی بلکه بیش از همه خود غرب غرب‌زده است و غرب‌زدگی به معنای فلک‌زدگی، حوالت تاریخی و مکر لیل و نهار در روزگار آخرالزمانی ما در کل عالم است.

آگاهی طبقاتی در قرن ۲۱ کتاب «مبارزه برسر شیوه تفکر در جنبش طبقه کارگر» با مقدمه کمیته مرکزی حزب مارکسیست- لنینیست آلمان آغاز می‌شود و قرار است جمع‌بندی‌های سیاسی و نظری این حزب را انعکاس دهد. از نگاه این حزب، در تاریخ بشری، پیش‌شرط‌های مادی برای تحقق یک نظم اجتماعی بدون ستم و استثمار، برای برابری و یک زندگی صلح‌آمیز و برای دستیابی به مبادله اقتصادی و فرهنگی متضمن منافع متقابل تمامی مردمان هرگز به «این درجه از بلوغ» نبوده است. در بخشی از این مقدمه می‌خوانیم: «دگرگونی مبنای سرمایه‌داری تولید به یک سیستم بین‌المللی تولید تحت سلطه معدود انحصارهای چندملیتی، با بین‌المللی‌سازی بحران‌ها و مبارزه طبقاتی همراه می‌شود. بحران عمومی سرمایه‌داری هم‌اکنون وارد پنجمین مرحله خود شده است؛ یعنی آنجا که سیستم جهانی سرمایه‌داری دچار یک ناپایداری فاحش و یک بی‌ثباتی عمومی می‌شود». اشتفان اِنگل، نویسنده کتاب، یک تعمیرکار ماهر است که از سال ۱۹۶۸ فعال سیاسی بوده و این روزها به‌عنوان یک روزنامه‌نگار آزاد فعالیت می‌کند. او علاوه بر این کتاب، «استعمار نو و دگرگونی‌ها در مبارزه رهایی‌بخش ملی» (۱۹۹۸) و «غروب خدایان، بر فراز نظم نوین جهانی» (۲۰۰۳) را نیز منتشر کرده است. انگل در فصول مختلف به «شرایط ذهنی» مورد اشاره حزب می‌پردازد و تلاش می‌کند دلیل «مشکلات آشکار و غیرقابل‌اغماض» در امر بازسازی احزاب مارکسیست- لنینیست طراز اول، پس از انحطاط تجدیدنظرطلبانه اکثر قریب‌به‌اتفاق احزاب کمونیست سابق را روشن کند. منظور نویسنده از احزاب سابق را باید در نقل‌قول لنین در «انترناسیونال سوم و جایگاه آن در تاریخ» یافت که تکامل انترناسیونال تا سال ۱۹۱۹ را چنین توصیف کرده بود: «انترناسیونال اول مبنای مبارزه بین‌المللی پرولتاریایی را برای سوسیالیسم تعیین کرد. انترناسیونال دوم دوره‌ای را مشخص کرد که طی آن جهان برای گسترش توده‌ای و وسیع جنبش در شماری از کشورها آماده می‌شد. انترناسیونال سوم ثمره‌های کار انترناسیونال دوم را برداشت کرده تفاله‌های اپورتونیستی، ‌وسیال-شوونیستی، بورژوایی و خرده‌بورژوایی آن را به دور افکنده و شروع به اجرای دیکتاتوری پرولتاریا کرد». لنین این شرایط را ادامه سیر منطقی وضعیتی می‌دانست که مارکس و انگلس در مانیفست کمونیست مطرح کرده بودند. بحث و موضع‌گیری در مورد مفاهیم جنجالی مثل جهانی‌سازی در شرایط امروز و نقش طبقه، تدقیق در مفهوم دیکتاتوری پرولتاریا - و اینکه آیا سوسیالیسم‌های واقعا موجود نمودی از این مفهوم مارکسی بودند؟ - سیستم سیاسی و اقتصادی شوروی، تجدیدنظرطلبی و انشعابات مائوییستی، تجربه‌هایی مثل پل بوت و در سطحی کلی‌تر بحث‌های پرشمار پیرامون الگوی حزب لنینی در این کتاب نادیده گرفته می‌شود و نویسنده هیچ لزومی نمی‌بیند به جدی‌ترین نقدهای وارد به بلشویسم مثل سانترالیسم غیردموکراتیک، دیکتاتوری حزبی در تقابل با دموکراسی شورایی، حزب به‌جای طبقه، روشنفکر انقلابی و حرفه‌ای، سیاست مخفی و غیرکارگری که درباره هرکدام از آنها بحث‌های مفصلی درگرفته اشاره‌ای داشته باشد. با این توصیف، مشخص نیست ترجمه کتابی از دهه ۹۰ میلادی و از نویسنده‌ای ناشناس که حتی از مدخل ویکی‌پدیای انگلیسی نیز بی‌بهره است، چه سودی برای فهم بحران مارکسیسم در قرن بیستم دارد. بی‌جهت نیست که تیراژ کتاب در ایران امروز، از جمله همین کتاب، به ۵۰۰ نسخه و حتی کمتر رسیده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.