|

برشی از کتاب

سؤال پرسیدن به ‌منظور...

قصد از سؤال پرسیدن دو جنبه می‌تواند داشته باشد. یعنی، ممکن است کسی به قصد دریافت پاسخی سؤالی کند که حاوی کمال مطلوب باشد و بنابراین هرچه بیش بپرسد، پاسخ ژرف‌تر و پرمغزتر خواهد بود؛ ولی ممکن است کسی سؤال کند و علاقه‌ای به شنیدن پاسخ نداشته باشد و فقط بخواهد به‌وسیله سؤال‌کردن، محتوای ظاهر را بیرون بکشد و بدین‌سان اندرون پاسخ‌دهنده را خالی گرداند. روش اول، البته، مستلزم آن است که پربودنی در کار باشد؛ و روش دوم در گرو آن است که خالی‌بودن: اولی به ملأ می‌اندیشد و دومی به خلأ. روش اول نظری است؛ روش دوم آیرونیک است. سقراط به طور مشخص روش دوم را به کار می‌برد. هنگامی‌که سوفیست‌ها، همچون بسیاری از هم‌قطاران‌شان، مست از نفوذ کلام و تأثیر سخن خویش، جمعیت خاطر خود را در هوای مه‌‌آلود خطابه‌های خویش از کف می‌دادند، آن‌گاه سقراط غرق در شادی در کمال ادب و تواضع، نکته‌ای کوچک پیش می‌آورد که در اندک ‌زمانی همه این میعانات و بخارات شاعرانه را به‌یکباره بیرون می‌فرستاد. این دو روش به واقعیت شباهت نیرومندی دارند، خاصه در مورد آن مطالعه‌ای که فقط نظر به مبادی دارد؛ راستش، این شباهت در مورد سقراط دوچندان می‌شود، زیرا با سؤال‌های خود اساسا می‌خواهد به کسی که خود را دانا می‌انگارد، نشان دهد وقتی همه جوانب در نظر آید، او باید اذعان کند که هیچ نمی‌داند. هر فلسفه‌ای که از پیش‌فرضی می‌آغازد از روی طبع کارش را با همان پیش‌فرض به انجام می‌رساند و درست به همان‌گونه که فلسفه سقراط از این پیش‌فرض آغاز شد که او هیچ نمی‌داند، در پایان نیز بدین نتیجه رسید که ابنای بشر بالکل هیچ نمی‌دانند؛ فلسفه افلاطونی از وحدت بلاواسطه تفکر و وجود آغاز کرد و بر همان موضع ایستاد. مسیری که در ایدئالیسم به‌منزله تأمل بر روی تأمل جلوه‌گر شد، ابتدا در سؤال‌پرسیدن‌های سقراط جلوه نمود. سؤال پرسیدن - یعنی، رابطه انتزاعی میان‌ذهنی (درون‌ذاتی) و عینی (برون‌ذاتی) - در نهایت بدل به دغدغه اصلی وی شد. (صص6-45) سقراط [در آپولوژی] اشاره می‌کند به لذت و نعمت دیدار مردان بزرگی که پیش از او در این جهان می‌زیسته‌اند و سرنوشتی چون سرنوشت او داشته‌اند؛ و در ادامه می‌گوید: «برتر از همه آنکه، در آن جهان نیز، درست مثل این جهان، با کسانی‌که نام بردم به گفت‌وگو خواهم پرداخت تا ببینیم کدام ‌یک به‌راستی داناست و کدام به غلط خود را دانا می‌پندارد». [...] انکار نمی‌توان کرد که در اینجا سقراط تقریبا به مهمل‌گویی افتاده است و طامات می‌بافد: او از اشتیاق زایدالوصف خود به چوب‌زدن زاغ‌سیاه کسانی دم می‌زند که حتی پس از مرگ هم نمی‌گذارند آرام بگیرد و گوشه‌ای بنشیند. و که می‌تواند جلوی خنده‌اش را بگیرد وقتی سقراط را درست در میان اشباح عبوس و ترشروی جهان زیر زمین تصور می‌کند، او را که یک‌ریز و پی‌درپی اشباح بیچاره را سؤال‌پیچ می‌کند تا نشان دهد که هیچ نمی‌دانند. [...] اما این دانایی دقیقا همان نادانی فوق‌الذکر است، وانگهی او به صراحت اعلام می‌کند که می‌خواهد ایشان را در آن جهان درست به همان نحوی بیازماید که مردان را در این جهان می‌آزموده است. [...] در اینجا آیرونی را در وجه نامتناهی و قدسی‌اش به‌تمامی نظاره‌‌گریم، طنز حقیقت‌جویی که نمی‌گذارد هیچ چیز به قرار قبل باقی بماند. سقراط همچون سمسون، ستون‌های کاخ دانش و معرفت را با دو دست می‌گیرد و می‌لرزاند تا همه ‌چیز در هیچ‌وپوچ نادانی فرو رود. بی‌گمان همه قبول دارند روش سقراط این بود، اما روش افلاطون هرگز این‌چنین نبود. [...] تمایزی که میان سؤال‌کردن به قصد رسیدن به رضایت و سؤال‌کردن به قصد شرمنده‌کردن گذاشتیم اینک شکل مشخص‌تری به خود می‌گیرد، آن هم به منزله رابطه میان امور انتزاعی و اسطوره‌ای در مکالمات افلاطون. (صص50-49)

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.