|

«پیشتازان فضا» ۵۰‌ساله شد

شبکه‌ درهم‌تنیده مفاهیم

پوریا ناظمی

گروه علم: 50 سال پیش، اولین اپیزود از سریال اصلی «جنگ ستارگان» با عنوان «تله انسانی» در یکی از شبکه‌های تلویزیون آمریکا پخش شد، به همین مناسبت تبازیگران سریال «پیشتازان فضا» تولد 50سالگی این سریال پرطرفدار را به هم تبریک گفتند و از چهره‌های قدیمی این سریال یاد کردند. در این مراسم، بازیگران پنج دوره سریال «جنگ ستارگان» تولد این سریال را در رسانه‌های اجتماعی جشن گرفتند. «پیشتازان فضا» در ابتدا براساس داستان‌هایی از «جین رادنبری» ساخته می‌شد، اما بعدها چندین سریال دیگر، کتاب، بازی کامپیوتری و فیلم سینمایی نیز براساس فصل‌های اولیه این مجموعه ساخته شد و به‌این‌ترتیب پدیده‌ای در ژانر علمی- تخیلی شکل گرفت. اکنون با گذشت پنج دهه از نمایش اولین قسمت‌های این مجموعه، باز هم فصل‌های جدید این مجموعه قوی و پرطرفدار تولید می‌شود و قرار است ششمین فصل از این مجموعه در سال 2017 پخش شود. علاوه بر این، چهاردهمین فیلم سینمایی از این مجموعه نیز با پایان‌یافتن تابستان با عنوان «ورای سفر ستاره‌ای» اکران می‌شود. مجموعه علمی-تخیلی «پیشتازان فضا» که در بسیاری از کشورهای جهان، ازجمله ایران به نمایش درآمد، توانست لقب موفق‌ترین مجموعه تلویزیونی تمام دوره‌ها را به خود اختصاص دهد.

زمانی که پخش این سریال آغاز شد، هنوز انسان بر ماه فرود نیامده بود، اما کاوش‌های فضایی در دوران رقابت شرق و غرب به اوج خود رسیده بود. رقابت‌های فضایی میان شرق و غرب به مسئله‌ای مهم برای مردم بدل شده بود و چشم‌انداز آینده کاوش‌های فضایی از یک‌سو امیدوارکننده و الهام‌بخش و از سوی دیگر، هراس‌انگیز بود. اما در همان دوران تنش‌های اجتماعی و فرهنگی موجود در جامعه کم‌کم خود را آشکار می‌کرد و داستان‌های علمی-تخیلی با توجه بیشتری به این موضوعات می‌پرداختند. در چنین زمانی بود که پیشنهاد ساخت مجموعه پیشتازان فضا مطرح شد. در دورانی که امید به آینده فضا از یک‌سو، نگرانی از رقابت‌های فضایی از سوی دیگر و چشم‌انداز مسائل فرهنگی و اجتماعی ذهن مردم را به خود مشغول کرده بود، پیشتازان، داستان و چشم‌اندازی متفاوت از آینده را روایت کرد. آینده‌ای که دنیای پیشتازان فضا پیش‌ِروی انسان قرار می‌داد، برخلاف عمده آینده‌نگری‌های آن زمان، دنیایی تاریک و جنگ‌زده و آخرزمانی نبود، بلکه زمین و سیاره‌های متحد در فدراسیون متحد سیاره‌ها، به مرحله‌ای از تکامل رسیده بودند که بسیاری از مشکلات امروزی خود را پشت‌سر گذاشته بودند. مرزهای جغرافیایی، اختلاف طبقاتی و ارتش‌های رزمی برای چیرگی بر دیگران و حتی مبادلات پولی، داستانی مربوط به گذشته بود. انسان‌ها به لطف فناوری پیشرفته توانسته بودند بر بسیاری از مشکلات خود غلبه کنند. آنها در همکاری با دیگر نژادها و اقوام سیاره‌های متحد، ناوگانی عظیم به نام ناوگان ستاره‌ای تأسیس کرده بودند که هدف اصلی آن کشف جهان‌های تازه‌ بود. اگرچه این سفینه‌های فضایی توان نظامی زیادی داشتند، اما برای کاوش دنیاهای جدید طراحی‌شده بودند. انسان هدفی برای سلطه در سر نداشت و قصدش دمیدن هوای تازه بر آتش کنجکاوی بود. داستان سریال پیشتازان فضا (که امروزه آن را زنجیره اصلی یا اورجینال می‌نامند)، به ماجراهای خدمه فضاناوی به نام اینترپرایز می‌پرداخت. این سفینه، بخشی از ناوگان فضاناوهای فدراسیون بود که به مأموریتی پنج‌ساله برای کشف مرزهای ناشناخته فضا رفته بود. خلاصه داستان و فلسفه این مجموعه را می‌توان در این جمله معروف تعریف‌کننده داستان پیشتازان پیدا کرد: «فضا: آخرین سرحدات. این مجموعه داستان‌های فضاناو اینترپرایز است؛ مأموریتی پنج‌ساله: برای کاوش دنیاهای شگفت جدید. برای جست‌وجوی حیات‌های تازه و تمدن‌های جدید، برای دلیرانه رفتن به‌ جایی که هیچ انسانی پیش‌تر به آن سفر نکرده است». خدمه اینترپرایز در هر اپیزود با چالشی تازه مواجه می‌شدند، گاهی با دشمنان فدراسیون سیاره‌ها و نژادها و گونه‌های متخاصم برخورد می‌کردند و گاهی با دنیاهای غریبی روبه‌رو می‌شدند که کشف آن خطرات زیادی به همراه داشت. اما این مجموعه در لایه‌ای زیرین، به مناسبات فرهنگی و اجتماعی نیز می‌پرداخت و سعی می‌کرد روایت و داستانی از مشکلات موجود در جهان آن روز را بیان کند. چنین فضایی و به‌ویژه استفاده از قدرت شگفت‌انگیز رسانه‌ای مانند تلویزیون بود که افراد مختلف را در سراسر جهان شیفته خود کرد. بسیاری از دانشمندان و مهندسان امروزی می‌گویند با دیدن پیشتازان فضا بود که مشتاق ورود به دنیای شگفت‌انگیز علم شدند، در ایران نیز انوشه انصاری با دیدن این مجموعه تصمیم گرفت روزی به فضا سفر کند و درنهایت به نخستین زن و نخستین ایرانی‌تباری بدل شد که به شکل خصوصی به فضا رفته است. آینده‌نگری‌های این مجموعه، فراتر از تصور بود، از ابزارهای تشخیص درمان تا موتورهای چین‌خوردگی فضا، از ابزارهای ارتباطی هوشمند و بی‌سیم (موبایل) تا تبلت‌های الکترونیکی، همگی ذهن افراد را تحت‌تأثیر قرار می‌داد و بسیاری را وادار می‌کرد تا آن رؤیا را برای واقعی‌کردن آنها دنبال کنند. در دورانی که فناوری‌هراسی، مهر رایج زمان بود و سایه نبردی هسته‌ای بر سر جهان افتاده بود، پیشتازان فضا، چشم‌اندازی جایگزین و ممکن از جهان متکی بر علم و فناوری را به جهانیان نشان می‌داد؛ چهره‌ای که برخلاف تصویر آن روزها، دنیایی روشن، مترقی، خردمند و کنجکاو و بهره‌مند بود. پیشتازان به‌زودی به خرده‌فرهنگی در سراسر جهان تبدیل شد. علاقه‌مندان این سریال، چنان شیفته‌اش بودند که وقتی قرار شد ایالات‌متحده نخستین شاتل خود را نام‌گذاری کند، به اصرار آنها نام «اینترپرایز» برای این سفینه جدید انتخاب شد. نیم ‌قرن است این نمایش تلویزیونی علمی-تخیلی به الهام‌بخشی مردم و به‌ویژه جوانان و نوجوانان ادامه می‌دهد. این مجموعه و این دنیا تاکنون در قالب 13 فیلم سینمایی، هفت سریال تلویزیونی و صدها کتاب و داستان مصور ادامه پیدا کرده است. هرساله همایش‌های بزرگی از سوی هواداران این مجموعه برگزار می‌شود و هنوز هم نوجوانان بسیاری را مشتاق به ادامه فعالیت در حوزه علوم و فضا می‌کند. بسیاری از فناوری‌های آینده‌نگرانه‌ای که در این مجموعه نشان داده شده بود، امروز به واقعیت رسیده‌اند و بسیاری از آنها را کسانی توسعه داده و ساخته‌اند که زمانی با تماشای این مجموعه مشتاق علم شده بودند. این قدرت یک روایت خوب است. پیشتازان فضا نمونه خوبی از تأثیر فرهنگی یک اثر علمی-تخیلی است. دنیایی که از علم الهام گرفته بود و چشم‌اندازی فانتزی از آینده انسان مدرن و علم را به تصویر می‌کشید، چرخه خود را کامل کرد و باعث تربیت نیروهایی شد که به آن رؤیاها جامه‌عمل پوشاندند. توسعه علمی در دنیای پیشرفته امروز فقط درون مرزهای فرضی محیط آکادمیک رخ نمی‌دهد، شبکه‌ای درهم‌تنیده از رویدادهای فرهنگی و اجتماعی لازم است تا مفهوم علم را پیش ببرد و فرهنگ‌ عامه بخشی از این زنجیره است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.