|

نگاهی کوتاه به زندگی و دستاوردهای «محمد عبدالسلام»

طبیعت بنیادی ماده

سیده‌ناهید ابراهیمی. معاون دبستان یحیی‌زاده، منطقه پنج تهران

هرگاه عبارت جایزه نوبل یا دانشمندان مسلمان را می‌شنویم، به‌ناگاه نام «محمد عبدالسلام» در ذهن ما نقش می‌بندد. هرچند «عبدالسلام» اولین مسلمان برنده جایزه نوبل نیست، اما اولین برنده جایزه نوبل در یک رشته علمی است. اهمیت فعالیت‌های «محمد عبدالسلام» در این است که توانست از منطقه‌ای دورافتاده و بدون امکانات شهری، در خانواده‌ای کم‌درآمد، به بالاترین مقام‌های علمی دنیا برسد بااین‌همه، هیچ‌گاه کشورش را فراموش نکرد. او برای آنکه دیگر دانشمندان کشورهای در‌حال‌توسعه نیز بتوانند مانند او به فعالیت‌های علمی و پژوهشی بپردازند، با استفاده از اعتبار علمی خود، یک مرکز پژوهشی بین‌المللی را در ایتالیا تأسیس کرد که نقش مهمی هم در پیشبرد علم فیزیک و هم کمک به دانشمندان جوان کشورهای درحال‌توسعه دارد.

«محمد عبدالسلام» سال 1926 در روستای جانگ (که در آن زمان بخشی از هند و امنون در پاکستان است)، متولد شد. پدرش معلم و کارمند اداره آموزش‌وپرورش و مادرش خانه‌دار بود. او شش برادر و یک خواهر داشت و می‌توان حدس زد خانواده او توان اقتصادی چندان زیادی نداشت، بااین‌همه، پدرش به آموزش فرزندان خود و انجام تکالیف مدرسه بسیار توجه می‌کرد. پدر برای موفقیت فرزندان، آرزوهای بزرگی در سر می‌پروراند. او درباره اولین تجربه‌های خود از موضوعات علمی، می‌گوید: «به یاد می‌آورم در حدود سال 1936 معلم‌مان درباره نیروهای بنیادی طبیعت در مدرسه سخنرانی کرد. او از گرانش آغاز کرد. همه ما پیش از آن هم چیزهایی درباره گرانش شنیده بودیم. او در ادامه گفت نیروی دیگری وجود دارد که آن را الکتریسیته می‌نامند، اما این نیرو در روستای جانگ نیست و در شهر لاهور وجود دارد. او که به‌تازگی مطالبی درباره نیروی هسته‌ای شنیده بود، گفت این نیرو فقط در اروپا وجود دارد». این خاطره نشان‌دهنده سطح امکانات و آموزش در آن زمان در کشورهای درحال‌توسعه است. «محمد» در 14سالگی در بورس کالج دولتی لاهور پذیرفته شد؛ آن‌هم با بالاترین نمره که تا آن زمان سابقه نداشت. او در 16سالگی نخستین تحقیقش را نوشت که در یک نشریه ریاضی منتشر شد. هرچند خودش هم اذعان می‌کند این تحقیق چندان هم سطح بالا و ارزشمند نبود و تأکید می‌کند اولین تحقیق‌های مهمش را زمانی که در دانشگاه کمبریج بود، انجام داد. بعدها این فرصت پدید آمد که با استفاده از بورسیه، به کمبریج برود. زمان جنگ بود و جنگ بیشتر از بورسیه تحصیلی اولویت داشت. بااین‌همه، او یکی از پنج‌نفری بود که برای تحصیل در خارج انتخاب شد. «محمد» سال 1946 در یک کشتی کوچک پر از خانواده‌های انگلیسی که قصد داشتند هند را پیش از استقلال، ترک کنند، جایی برای خود پیدا کرد. اگر «محمد» آن سال نرفته بود، سرنوشتش به‌گونه‌ای دیگر رقم می‌خورد؛ زیرا سال بعد، هند و پاکستان از هم جدا شدند و بورسیه هم لغو شد و او دیگر نمی‌توانست به کمبریج برود. او در کمبریج هم از تلاش دست برنداشت و نفر اول دوره دوساله ریاضیات شد. درحالی‌که هنوز یک سال دیگر از بورسیه‌اش باقی بود، تردید داشت در امتحان سه‌ساله ریاضیات عالی شرکت کند یا در امتحان فیزیک. «فرد هویل»، استاد مشاورش، به او گفت: «اگر می‌خواهی فیزیک‌دان شوی، حتی فیزیک‌دان نظری، باید دوره تجربی کاوندیش را بگذرانی. در غیراین‌صورت کسی تو را به‌عنوان یک فیزیک‌دان تجربی نمی‌شناسد». به‌همین‌دلیل به آزمایشگاه کاوندیش رفت. در آن زمان آزمایشگاه کاوندیش مرکز علمی معتبری بود. «رادفورد» آزمایش‌هایش را درباره ساختار اتم در آن آزمایشگاه انجام داده بود. اگرچه «عبدالسلام» در کارکردن با وسایل آزمایشگاهی کم‌طاقت و بی‌صبر بود، اما در آن آزمایشگاه آموخت برای آنکه آزمایشگر قابلی شود، باید صبور باشد تا بتواند همه کارها را مطابق میلش انجام دهد. او می‌گوید: «فکر می‌کنم نظریه‌پرداز هم باید صبر و حوصله داشته باشد، البته صبوری او به عواملی مانند خلاقیت، استنباط و علاقه فرد هم بستگی دارد». «محمد عبدالسلام»، سال 1951 به لاهور برگشت و تدریس در دانشگاه لاهور را آغاز کرد، اما چون تنها فیزیک‌دان آنجا بود، منزوی و دلسرد شد. در آنجا به‌دست‌آوردن نشریات و ارتباط با موضوع‌های علمی و همکارانش در اروپا، بسیار سخت بود. به‌همین‌دلیل یک‌بار دیگر ناچار شد کشورش را ترک کند تا همچنان بتواند به فعالیت‌های علمی‌اش ادامه دهد و فیزیک‌دان باقی بماند. وی می‌گوید: «دانشمندان کشورهای درحال‌توسعه، به مصیبت‌های بسیاری دچارند که بدترین آن نداشتن ارتباط با دیگر دانشمندان جهان است. دانشمندان این کشورها نسبت به کشورهای ثروتمندتر از سرمایه و فرصت‌های کافی برخوردار نیستند. در این کشورها، هیچ گروه یا جماعتی وجود ندارد که دارای فکر مشابه باشند یا در زمینه‌های مشترک فعالیت کنند». به‌همین‌دلیل بود که در سال 1964 «مرکز بین‌المللی فیزیک نظری» را در تریست ایتالیا تأسیس و سعی کرد دانشمندان جهان را گرد هم آورد. این مرکز، تسهیلاتی را برای انجام فعالیت‌های پژوهشی دانشمندان فراهم کرده است. این دانشمندان مقیم کشور خود هستند و فقط در دوره‌های کوتاه‌مدت و به منظور ادامه تحقیقات خود به این مرکز مراجعه مي‌کنند. آنها در این مرکز با دیدار دانشمندانی که روی موضوع‌های مشابه کار می‌کنند، به دیدگاه‌های تازه‌ای دست می‌یابند و بعد از اتمام دوره پژوهشی، به کشور خود بازمی‌گردند و درواقع نماینده‌ای هستند که آخرین دستاوردهای علمی - پژوهشی را به کشور خود منتقل می‌کنند. اوج موفقیت وی در فیزیک در سال 1979 حاصل شد که با مشارکت «شلدون گلاشو» و «استیون واینبرگ» جایزه نوبل فیزیک را دریافت کرد. این جایزه به دلیل ایجاد وحدت بین الکترومغناطیس و نیروی هسته‌ای ضعیف و ابداع نظریه «الکتروضعیف» به آنان اهدا شد. (واژه «الکتروضعیف» هم از ابداع‌های وی در سال 1978 است.) این نظریه یکی از دستاوردهای مهم علم فیزیک در قرن بیستم بود، ولی بااین‌همه، این نظریه را هم مانند همه نظریه‌های علمی دیگر باید با انجام آزمایش‌های تجربی اثبات کرد. مهم‌ترین نتیجه‌ای که از این نظریه حاصل شده بود، وجود ذرات پرانرژی جدید بود که لازم بود به روشی، وجود این ذرات پرانرژی اثبات شود. آنها برای امتحان این نظریه ناچار بودند فیزیک‌دان‌های تجربی را که در شتاب‌دهنده‌های بزرگ ذرات کار می‌کردند، قانع کنند وسایل جدیدی بسازند و وضعیتی شبیه آنچه در چند لحظه اول پیدایش جهان وجود داشته است، بازسازی کنند. در سال 1983 با کشف ذره‌هایی که آنها پیشگویی کرده بودند، این نظریه تأیید شد. هرچند این ذره‌ها، در چند لحظه کوتاه در شتاب‌دهنده سرن دیده شدند، اما نشان داد نظریه وحدت، بیانگر طبیعت بنیادی ماده است. تأیید تجربی این نظریه باعث شد «کارلو روبیا» و «سیمون وان‌درمیر» در سال 1984 جایزه نوبل فیزیک را دریافت کنند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.