تلاش دانشمندان برجسته برای گسترش نهادهای علمی
یادگار ماندگار
محمدرضا دستوراني
به نظر بسیاری از افراد، دانشمند کسی است که در دانشگاه تدریس میکند، اما باید دانست تدریس در دانشگاه فقط یکی از فعالیتهای یک دانشمند برجسته است. معمولا دانشمندان واقعی ساعتهای کمی را تدریس میکنند و بیشتر وقت خود را به فعالیتهای دیگر اختصاص میدهند که مهمترینش تحقیق و پژوهش است. در زمان گذشته، دانشمند کسی بود که چیزهای بسیاری میدانست، اما امروزه دانشمند کسی است که بسیار تحقیق میکند. دانشمندان امروزی علاوه بر اینکه خود تحقیق میکنند، راهنمایی و مشاوره تحقیق پژوهشگران جوان را نیز برعهده دارند. علاوه بر این، در بسیاری از کشورهای پیشرفته، یکی از فعالیتهای چشمگیر دانشمندان، مدیریت نهادها و سازمانهای علمی و تحقیقاتی است. معمولا کسانی که چهره شناختهشدهای در عرصه علم هستند، دوست دارند از اعتبار خود برای پیشبرد نهادهای علمی استفاده کنند. معاونت علمی نهادهای سیاسی و مدیریتی برجسته در سطح کشور یا مؤسسههای بینالمللی و همچنین ارائه مشاورههای علمی و فنی به افراد و مؤسسهها، از دیگر فعالیتهای یک دانشمند تأثیرگذار است. تأسیس دانشگاهها و پژوهشگاهها یکی دیگر از فعالیتهای دانشمندان نامدار است. تأمین بودجه برای تأسیس چنین نهادهایی بسیار دشوار است. مرکز بینالمللی تحقیقات فیزیک نظری که «محمد عبدالسلام» تأسیس کرد، یا شهر علمی و فناوری زویل، میراث ماندگار این دو دانشمند برجسته است. شهر علم و فناوری زویل پرفسور «احمد زویل» پس از آنکه به دلیل پژوهشهای علمی خود به اعتبار جهانی دست یافت، تصمیم گرفت با تأسیس نهادی علمی و پژوهشی در کشور خود، امکان فعالیت جوانان مصری را در جدیدترین و پیشرفتهترین حوزههای علمی و فناوری فراهم کند و با همین امید شهر علمی و فناوری زویل را تأسیس کرد که یک مؤسسه غیرانتفاعی علمی- آموزشی است که در زمینه پژوهش و نوآوری فعالیت میکند. ایده تأسیس چنین مرکزی در سال 1999 مطرح شد و کار ساخت آن هم از ابتدای سال 2000 آغاز شد. بسیاری از مردم و دولتمردان مصر امیدوارند تأسیس و آغاز به کار این مرکز، موجب رنسانس و نوزایی علوم و فناوری در مصر جدید شود. مسئولان شهر علم و فناوری زویل (که از سه بخش اصلی دانشگاه، مراکز پژوهشی و پارک فناوری تشکیل شده است)، امیدوارند این مرکز بتواند نقشی مهم در پیشبرد علوم در قرن 21 ایفا کند، موجب ارتقای فناوری در کشور شود و آن را به سطح جهانی برساند و درنهایت هم موجب تقویت تولید ملی شود. در مراسم افتتاح این مرکز پژوهشی، چهرههای علمی و سیاسی بسیاری حضور داشتند. هماکنون شهر علوم و فناوری زویل، هفت مؤسسه پژوهشی دارد، اما قرار است طرحهایی اجرا شود تا تعداد این مؤسسهها به 12 واحد افزایش یابد. هدف نهایی این شهر علمی - پژوهشی آن است که در همه زمینههای علمی که برای توسعه جامعه مصر ضروری است، فعالیت کند. یکی از مهمترین فعالیتهای این مرکز همکاری با دیگر مؤسسههای علمی - پژوهشی داخلی و خارجی است. برای مثال، شهر علم و فناوری زویل با همکاری دانشگاه آمریکایی قاهره، مرکز نانوالکترونیک را در مصر تأسیس کردهاند. تأسیس این مرکز، اولین اقدام مصر برای پیوستن به مسابقه جهانی فناوری نانو است. مرکز بینالمللی فیزیک نظری ریشهیابی دلایل عقبماندگی علمی کشورهای جهان سوم و تلاش برای جبران این عقبماندگیها یکی از دلمشغولیهای همیشگی «محمد عبدالسلام» بود. وی با همین آرمان، در سال 1343 شمسی، مرکز بینالمللی فیزیک نظری (ICTP) را در تریست ایتالیا تأسیس کرد. سالهاست دانشپژوهان و بهویژه فیزیکدانان و ریاضیدانان کشورهای درحالتوسعه به این مرکز سفر میکنند و با پیشروترین چهرههای علمی جهان در شاخههای مختلف علمی به بحث و تبادل نظر میپردازند. مرکز بینالمللی فیزیک نظری در توسعه علم در کشورهای درحالتوسعه، همواره بسیار مؤثر بود. عبدالسلام در سال 1362 شمسی، فرهنگستان علوم جهان سوم را نیز بنیاد نهاد. هدف این نهاد، شناسایی دانشمندان کشورهای درحالتوسعه و کاهش مشکلات آنهاست. اعضای این فرهنگستان از میان دانشپیشگان برجسته کشورهای درحالتوسعه در رشتههای علوم پایه، پزشکی، کشاورزی و مهندسی انتخاب میشوند. هدف از این اقدام، گردهمآوردن سیاستگذاران عرصه دانش و فناوری در کشورهای جهان سوم بود، به این امید که با تعامل افکار بتوانند راهحلهایی مناسب برای توسعه بومی دانش و فناوری بیابند. متأسفانه دانشمندان ایرانی در روزگار حاضر، در این حوزهها به توفیق چندان چشمگیری دست نیافتهاند. شاید «دانشگاه تحصیلات تکمیلی علوم پایه زنجان» که به همت دکتر «یوسف ثبوتی» تأسیس شده است، از موفقترین نمونهها در ایران باشد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.