دستاوردهای علمی «احمد زویل»، اولین مسلمانی که جایزه نوبل علمی گرفت
در آزمایشگاه سریعترین دانشمند جهان چه میگذرد؟
سلیمان فرهادیان
«احمد زویل»، دانشمند مصری برنده جایزه نوبل شیمی سال 1999، مردادماه در 70سالگی در آمریکا درگذشت. پیکرش را طبق وصیت او، به مصر منتقل كردند و در گورستان خانوادگی در حومه غربی قاهره به خاک سپردند. زمینه اصلی فعالیت علمی او بررسی واکنشهای شیمیایی و بهویژه حالت گذر در واکنشهای شیمیایی بود. به باور بسیاری از دانشمندان، تحقیقات وی نتایج سودمند بسیاری خواهد داشت؛ ازجمله شناسایی ریشه بیماریها و یافتن راهی برای درمان آنها. «زویل» حدود 600 مقاله علمی و 16 کتاب نوشت و به دلیل دستاوردهای مهم خود در زمینه شیمی و فیزیک، مدالها، نشانها و جوایز بینالمللی بسیاری دریافت کرده است. این دانشمند برجسته، بنیانگذار «شهرک علم و فناوری زویل» است و هدف از تأسیس آن، انجام پژوهشهای علمیوفنی در سطح جهانی است، به گونهای که دانشمندان جوان مصری ناچار نشوند برای تحقیقات از کشور خود مهاجرت کنند. در نخستین دوره از برگزاری جایزه مصطفی(ص) که دیماه سال 94 برگزار شد، «زویل» نیز در بخش علم و فناوری نانو، نامزد دریافت جایزه مصطفی(ص) بود. در ادامه خلاصهای از زندگینامه وی را میخوانیم.
«احمد زویل»، سال 1946 در دمنهور ایالت بحیره مصر بین شهرهای اسکندریه (آلکساندریا) و رشید (روزتا) به دنیا آمد. او همیشه روی این نکته تأکید میکرد که این دو شهر نقش مهمی در شکلگیری میراث فرهنگی جهان دارند. شهرت شهر رشید به دلیل «سنگ روزتا» است. این سنگ را سال 1799 از زیر خاک بیرون آوردند و «شامپیلیون» (باستانشناس نامدار فرانسوی) با استفاده از آن، خطوط باستانی مصر را رمزگشایی کرد. داستان اسکندریه و کتابخانه آن که بزرگترین کتابخانه دنیای باستان بود و صدها هزار کتاب داشت، دیگر نیازی به بازگویی ندارد. او در شهر دسوق، شهر کوچکی در ساحل شرقی شاخه رشید رود نیل، بزرگ شد. او همیشه بهنیکی از پدر و مادرش یاد میکند و میگوید همیشه او را تشویق میکردند که علوم بخواند. البته یکبار که در یکی از امتحانهای مدرسه نتوانست نمره کامل بگیرد، مختصری هم او را مؤاخذه و شماتت کردند. او که در نوجوانی عاشق علم و فناوری بود، یکبار برادههای چوب را در ظرفی ریخت و درون دستگاه بودادن قهوه حرارت داد تا گاز و بخار چوب را بهدست آورد. برای اینکه ببیند آزمایشش موفق بود یا نه، کبریت روشنی را به دستگاه نزدیک کرد که نزدیک بود کل اتاقش را به آتش بکشد. مادرش بارها با یادآوری این خاطره، تأکید میکرد او بسیار کنجکاو و فعال بود. «احمد» یکبار دیگر هم بدون آنکه به کسی اطلاع دهد، ماشین عمویش را برداشت تا دوری بزند. این اولینباری بود که رانندگی میکرد. او خیال میکرد همین که به شکل نظری طرز کار موتور ماشین را بلد است، برای رانندگی کافی است. اما کم مانده بود که ماشین را در نیل غرق کند و خود را به کشتن دهد. «زویل» هنگامی که در دانشگاه اسکندریه شیمی میخواند، تا زمان فارغالتحصیلی در سال 1967، بهعنوان دستیار استاد، کار میکرد. زمانی هم که دانشجوی تحصیلات تکمیلی بود، به دانشجویان دوره کارشناسی درس میداد. «احمد» سال 1969 تصمیم گرفت به آمریکا برود و در دانشگاه پنسیلوانیا در دوره دکترا تحصیل کند که یکی از بزرگترین و مهمترین تصمیمهای زندگیاش بود. وقتی «زویل» به آمریکا رفت، با دشواریهایی در زمینه زبان و تفاوت فرهنگی مواجه شد، اما این موضوعات چیزی از خوشبینیاش نکاست. سال 1974 که مدرک دکترایش را در شیمی گرفت، به دانشگاه کالیفرنیا در برکلی رفت. در سال 1976 هم که عضو هیأت علمی دانشگاه صنعتی کالیفرنیا شد، مقالههای علمی بسیاری در زمینههای شیمی و فیزیک داشت که موجب اعتبار دانشگاهی او میشد. «زویل» در طول زندگیاش کتابهای بسیاری نوشت که یکی از خواندنیترین آنها کتاب زندگینامه خودش است. یکی از جنبههای مهم این کتاب آن است که در آن از صدها نفر نام برده و از آنها به نیکی یاد کرده است، مانند «امابراهیم»، دستفروشی که در زمان دانشآموزی از او ساندویچ فلافل میخرید. هرگز نگو هرگز زمانی که «زویل» در کلتک بود، تصمیم گرفت به بررسی پدیدهای بپردازد که فیزیکدانها و شیمیدانها به آن همدوسی میگویند. او تصمیم داشت این پدیده را در تکتک مولکولها و همچنین در میان مجموعهای شامل میلیاردها مولکول بررسی کند. تفاوت بین ارتعاش مولکولی همدوس و ناهمدوس، تا حدود زیادی شبیه تفاوت بین یک رژه منظم ارتشی با قدمزدن مردم عادی در پیادهرو است. در قدمزدن اتفاقی مردم در پیادهرو، پای هرکسی به شکل اتفاقی و تصادفی حرکت میکند و ربطی به حرکت پای دیگران ندارد. اما حرکت پای افراد شرکتکننده در رژه منظم است بههمیندلیل ما میتوانیم حرکت پای هرکسی را با توجه به حرکت جمع تشخیص دهیم و نیازی به دقت در حرکت پای یک فرد بهخصوص نیست. بههمینترتیب در سطح اتمی نیز میتوان نوسانهای یک مولکول را بهعنوان بخشی از نوسانهای یک گروه بزرگ از مولکولها با نوسانهای منظم در نظر گرفت. اگر بدانیم مولکولها چگونه نوسان میکنند، میتوانیم نتیجه واکنشهای شیمیایی را پیشبینی کنیم. پیشبینی این واکنشهای شیمیایی اساس علم شیمی است. برخی از همکاران «زویل» میگفتند آزمایشهای او درباره پدیده همدوسی به نتیجه نمیرسد، اما او همچنان به انجام آزمایشهایی میپرداخت که از دید همکارانش، به لحاظ نظری غیرممکن بود، شاید یکی از دلایلش این بود که تجربه تصادف دوران جوانی با ماشین عمویش به او نشان داد بین نظر و عمل تفاوت بسیاری است. در نهایت هم در سال 1980 که «زویل» و همکارانش، ارتعاش همدوس را در یک مولکول مشاهده کردند، حدس وی تأیید شد. این مشاهده، واقعیتداشتن پدیده همدوسی در مولکولها را نشان داد و در نتیجه شیمیدانها تصمیم گرفتند از این پدیده برای پیشبینی رفتار شیمیایی مولکولها استفاده کنند. این اولین دستاورد بزرگ علمی «زویل» بود. اما «زویل» میخواست از این هم جلوتر برود. با اینکه «زویل» پیش از آنکه به آمریکا برود اصلا با لیزر کار نکرده بود، ولی میدانست اگر لیزری داشته باشد که پالسهای بسیار کوتاهی تولید کند، میتواند چگونگی انجام واکنشهای شیمیایی را مشاهده کند. البته برای اینکه به این هدفش برسد، به لیزرهایی نیاز داشت که بتواند پالسهای بسیاربسیار کوتاه و در حد چند فمتوثانیه تولید کند که میلیونها بار کوتاهتر از لیزرهای موجود در آن زمان بود. اما درنهایت، چنین لیزری را در آزمایشگاههای بل ساختند و «زویل» این لیزر را هم به مجموعه ابزارهای آزمایشی خود اضافه کرد. اولین واکنش شیمیایی که «زویل» و همکارانش با استفاده از لیزر فمتوثانیه بررسی کردند، پدیده شکستن یک پیوند شیمیایی بود. آنها در اواخر سال 1986 از لیزر فمتوثانیه برای بررسی مولکول ساده «سیانید ید» (ICN) استفاده کردند. او در یادداشتهای خود نوشت: «پیوند بین اتم ید و اتم کربن ذرهذره کشیده شده و درنهایت این پیوند میشکند. این اولین باری است که کسی چنین پدیدهای را هنگام وقوع آن مشاهده میکند». این دومین دستاورد بزرگ علمی وی بود. در بیانیه فرهنگستان علوم سوئد برای اهدای جایزه نوبل آمده است: «زویل با فراهمکردن امکان مشاهده حرکت تکتک اتمها انقلابی در علم شیمی پدید آورده است». در این بیانیه تأکید شده که پژوهشهای «زویل»، به ما امکان داده است که «واکنشهای شیمیایی مهم را درک و پیشبینی کنیم». دوربین لیزری این ابداع «احمد زویل» مانند این است که از یک دوربین برای تماشای رویدادهای یک واکنش شیمیایی استفاده کنیم. البته درون دوربین «زویل» فیلمی نیست. این دوربین تصویرهای طیفسنجی تهیه میکند که نشاندهنده جرم مولکولها در لحظه «نوردهی» با «پالس لیزری مشاهده» است. بین پالس اول و پالس مشاهده، فاصله زمانی وجود دارد. تصویرهای متوالی که در این فاصله زمانی تهیه میشود، نشاندهنده مراحل مختلف واکنشهای شیمیایی در فاصله زمانی چند فمتوثانیه است. یک فمتوثانیه، زمان بسیاربسیار کوتاهی است. یک فمتوثانیه یکمیلیونم یکمیلیاردم ثانیه است. کلمه فمتو هم از ریشه فمتون سوئدی به معنی 15 است. نسبت یک فمتوثانیه به یک ثانیه، مانند نسبت ضخامت موی انسان به فاصله زمین تا ماه است. نور که با سرعت 300 هزار کیلومتر در ثانیه حرکت میکند، در فاصله یک فمتوثانیه، فقط 30 میکرومتر مسیر را طی میکند. فمتوثانیه آنقدر کوتاه است که نور در این مدت فقط میتواند یکسوم ضخامت موی انسان را طی کند. هدف از ساخت چنین ابزاری بررسی واکنشهای شیمیایی است. سریعترین واکنشهای شیمیایی (مانند تغییر شکل مولکولهای رتینا یا شبکیه چشم انسان که دریافت نور و دیدن را ممکن میکند)، در فاصله زمانی حدود 200 فمتوثانیه روی میدهد. برای مشاهده جزئیات تغییر مولکولها، به دو پالس لیزر نیاز داریم که حدود 10 فمتوثانیه از هم فاصله داشته باشند. تنظیم فاصله زمانی بین دو پالس و تهیه تصویر یا به بیان بهتر، طیف مواد شرکتکننده در واکنش، به دانشمندان امکان میدهد همه مراحل یک تغییر شیمیایی را مشاهده کنند. در یک تغییر شیمیایی معمولی، برخی از پیوندهای بین اتمها میشکند و پیوندهای تازهای پدید میآید. تماشای واکنشهای شیمیایی پیوندهای شیمیایی، مانند چسبی است که اتمها (چه اتمهای یک بلور، چه اتمهای یک برگ و چه اتمهای دست انسان) را متصل به هم نگه میدارد. اگر ما بتوانیم ببینیم چگونه یک پیوند تشکیل میشود یا یک پیوند میشکند، آن وقت میتوانیم چگونگی انجام واکنشهای شیمیایی را بهتر درک کنیم. برای مثال، شیمیدانها میدانند زمانی که زغال میسوزد، اتمهای اکسیژن را با اتمهای کربن پیوند میدهد و کربن دیاکسید (CO2) را پدید میآورد. آنها مواد اولیه و مواد نهایی یک واکنش شیمیایی را میشناسند اما تماشای آنچه که واقعا در یک واکنش روی میدهد، ناممکن است یا به بیان بهتر، تا پیش از «زویل» ناممکن بود اما زویل با ابداع روشها و ابزارهای تازه، امکان تماشای مراحل مختلف واکنشها را فراهم کرد. «زویل» با کالبدشکافی حالت گذر واکنشهای شیمیایی و نشاندادن خواص حالت گذر، شاخه فمتوشیمی را پدید آورد. تحلیل واکنشهای شیمیایی برای اینکه بتوانیم پیوندهای شیمیایی را بررسی کنیم، باید بسیار سریع باشیم. تشکیل پیوند یا شکستن پیوند بسیار سریع صورت میگیرد و بههمیندلیل ما به «دوربین» بسیار سریعی نیاز داریم تا بتوانیم تصویری از دو اتمی که به هم نزدیک میشوند و یک پیوند را به وجود میآورند، تهیه کنیم. «زویل» برای انجام این کار از «دوربین» لیزری استفاده کرد. این دوربین آنقدر سریع بود که توانست «تصویر»هایی از اتمهایی که به هم نزدیک میشوند و یک پیوند را تشکیل میدهند، یا پیوند بینشان شکسته میشود، تهیه کند. «زویل» برای انجام این کار به یک پرتو از مولکولها نیاز داشت، یعنی جریانی از مولکولها که با سرعت زیادی از یک لوله بیرون میآیند. مراحل مختلف یک واکنش شیمیایی را که در یک پرتو مولکولی صورت میگیرد، میتوان هنگام خروج از لوله و در فاصلههای مشخص از سر لوله مشاهده کرد. سرعت زیاد پرتو مولکولی باعث میشود مراحل مختلف واکنش در فضا پخش شود. اکنون میتوان با استفاده از یک لیزر فمتوثانیه که در مسیر حرکت پرتو نصب شده است، از مراحل مختلف این واکنش در حال انجام «تصویربرداری» کرد. «زویل» برای آنکه بتواند چنین آزمایشی را انجام دهد، به لیزری نیاز داشت که بتواند پالسهای بسیار کوتاهی در حد فمتوثانیه تولید کند. گروه پژوهشی «زویل» در کلتک، اولین گروهی بود که از چنین لیزری استفاده میکرد. «زویل» و همکارش «دیک برنشتاین»، اصطلاح «فمتوشیمی» را برای نامگذاری شاخهای از شیمی که به بررسی تشکیل و شکستن پیوندها میپردازد، ابداع کردند. دانشمندان کلتک و دیگر نقاط جهان از روشها و فنون فمتوشیمی برای بررسی پدیدههای زیستشناختی استفاده کردند؛ پدیدههایی مانند چگونگی پیوند اکسیژن با هموگلوبین خون یا چگونگی تغییر شکل مولکولهای شبکیه چشم که موجب میشود پروتئینی به نام اوپسین، اعصاب بینایی را تحریک کند و عمل دیدن امکانپذیر شود. «زویل» پیشبینی کرد شاید روزی بتوانیم با استفاده از روشهای فمتوشیمی، «واکنشهای لیزر-انتخابی» را انجام دهیم، یعنی با استفاده از پرتوهای لیزر، پیوندهای خاصی را تشکیل دهیم و مولکول کاملا جدیدی به وجود آوریم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.