از نقد تا تخریب؛ حاکمیت نگاه برد و باخت در ایران امروز
علیرضا سلطانی*
نقد و نقدپذیری امروزه بهعنوان یکی از لوازم و به عبارتی شاخصهای اصلی توسعه جوامع شناخته میشود. اما در ایران امروز باید اعتراف کرد که هنوز فرهنگ نقد و نقدپذیری با وجود تجربه تحولات سیاسی بزرگ برای رسیدن به انسجام و اجماع ملی، نهادینه نشده است. برای اثبات این مهم کافی است تأمل و درنگی در ماهیت، شکل و روند نقادیها و به عبارت دقیقتر اختلافات و منازعات سیاسی حول چند موضوع مهم و البته پرچالش اخیر شود: برجام، قراردادهای جدید نفتی و FATF. در اهمیت این موضوعات و ضرورت نقد و بررسی آنها برای تحقق بهترین شرایط تأمین منافع ملی هیچ شک و تردیدی وجود ندارد. اما با وجود این اهمیت، به نظر میرسد شرایط خاص کشور برای همه گروهها و جریانهای سیاسی به صورت یکسان درک نشده و اجماع ملی بر سر آن شکل نگرفته است. در نتیجه مواضع اعلامی از سوی جریانهای سیاسی نسبت به این مسائل از دایره نقد کارشناسی خارج شده و ماهیت تقابلی، تخریبی، تهدید رقابت و منازعه سیاسی پیدا کرده است. استفاده راحت و گسترده از واژهها و اصطلاحاتی مانند «خائن»، «مزدور»، «جاسوس» و مانند این که هرکدام در قوانین کشور بار حقوقی و جزایی خاص خود را دارد یا طرح مسائلی مانند «اجرای این تصمیم، خروش و خیزش مردم را در پی دارد» که مصداق التهابآفرینی و مخل امنیت عمومی است، امروز امری عادی در فضای سیاسی و رسانهای شده است. در نبود کارشناسان، نخبگان و متخصصان و حاشیهنشینی آنها که عمدتا ناشی از حاشیهنشینکردن آنها و همچنین محافظهکاری آنهاست، گروهها و فعالان سیاسی با اهداف سیاسی، میداندار ماجرا شدهاند و بیمحابا و بدون توجه به الزامات قانونی و البته در سکوت نهادهای نظارتی مسئول، دولت و مقامات مسئول را در فضای عمومی و رسانهای به باد استهزا، تخریب و اتهام میگیرند. استفاده از واژههایی مانند خائن، جاسوس و مزدور برای مسئولان کشور جدای از اینکه قبح و زشتی آنها را در جامعه از بین میبرد، بذر بیاعتمادی و ناامیدی را در سطح جامعه و مردم میگستراند، اطمینان و اعتماد فعالان اقتصادی و صاحبان کسبوکار را بهشدت کاهش میدهد، قدرت و اعتمادبهنفس مسئولان را در مواجهه با رقبا و طرفهای خارجی کاهش میدهد، ریسکپذیری و مسئولیتپذیری را در میان مسئولان در اتخاذ تصمیمات بزرگ از بین میبرد و پیامهای منفی برای خارجیهایی که قصد همکاری با کشور دارند ارسال میکند؛ مبنی بر اینکه شرایط مناسب داخلی برای همکاری با ایران وجود ندارد. ضمن اینکه به دشمنان و مخالفان خارجی نیز پیامهایی حاکی از عدم اجماع ملی و بهرهگیری از آن برای مقابله با کشور، منتقل میکند.حال این سؤال مطرح میشود که دلیل اصلی وجود چنین شرایطی در فضای امروز کشور چیست؟ دلیل اصلی را باید در بروز و افزایش شکاف فکری و سیاسی جستوجو کرد. این انشقاق در مسائلی که با سرنوشت سیاسی گروهها و جریانهای سیاسی مرتبط بوده و در فصول منتهی به انتخابات نیز تقویت میشود، چالشهای سیاسی را تشدید کرده و زمینه عبور از مدار نقد و ورود به دایره تخریب و تهدید را موجب میشود. به طور طبیعی در چنین فضایی، چالشهای فکری به چالشهای سیاسی تبدیل میشود و جریانها و فعالان سیاسی با ادبیات خاص خود وارد میدان شده و در مقابل نهادها کارشناسی و کارشناسان از میدان نقد و نظر خارج میشوند. نتیجه ماجرا حاکمشدن نگاه صفر و صدی یا برد و باخت در جامعه است. این مسئله به عینه درباره سه موضوع مورد نظر یعنی برجام، قراردادهای جدید نفتی و FATF دیده میشود. دراینمیان باید به نقش مراکز یا مراجعی که به لحاظ قانونی وظیفه روشنگری و اعلام مواضع در قبال مسائل فوق را دارند نیز اشاره کرد. این نهادها یا مراجع با توجه به وظیفه قانونی مسئول نظارت، بررسی و رسیدگی به سیاستها و تصمیمات اتخاذی و همچنین اقدامات اجرائی هستند. بدیهی است سکوت این نهادها و مراجع که میتواند آگاهانه یا ناآگاهانه باشد، به فضای تخریب و التهابآفرینی و مهمتر از آن کاهش اعتماد عمومی دامن بزند. این علاوه بر ظرفیت بالای نقدپذیری تصمیم گیران و مجریان و پذیرش عملی نقد، ارائه پاسخ، رفع ابهامات و انجام اصلاحات لازم در تصمیمات در کمترین زمان و با بیشترین اقبال است. سکوت، بیتوجهی و بهرسمیتنشناختن منتقدان به طور طبیعی، فضای نقد را به تخریب و جنجال هدایت خواهد کرد. نتیجه اینکه، فضای عمومی کشور، فضایی متناسب با شرایط حاکم بر آن نیست. تقابل، تخریب، جنجال، التهابآفرینی و مسائلی از این قبیل حلال مشکلاتی همچون بیکاری گسترده، رشد اقتصادی پایین، فقر و نابرابری و ناهنجاریهای اجتماعی نیست. کشور در شرایط کنونی نیازمند آرامش و ثبات است. این مهم نیز مستلزم اجماع نسبی ملی و وحدت و همدلی میان گروهها و جریانهای سیاسی است. شرایط کنونی نتیجهای جز عقبماندگی بیشتر کشور و جریترشدن رقبای منطقه و بینالمللی ایران و ضعیفترشدن جایگاه و قدرت کشور در سطح جهانی ندارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.