هنر محصول یک روند است
رامین اعتمادیبزرگ
به بهانه بازاجرای غیراخلاقی پرفورمنسآرت «دایره» اثر اِشا صدر به وسیله فاطمه حسینی و همچنین ادعاهای متناقض و غیراخلاقیاش پس از این بازاجرا - نقض حریم خصوصی هنرمند مؤلف- لازم است دوباره مفاهیمی همچون سرقت، کپی، الهام، اقتباس و «از آنِ خودسازی» که بخش مهمی از چالشها در فضای اجرا و نقد هنر معاصرند، را یادآوری کنیم. شکی نیست شناخت کامل آنها و تمییزدادنشان از هم نیازمند دانش، تجربهای طولانی و درک صحیح این مطالب است. تقریبا هیچ هنرمندی در جهان نیست كه بتواند ادعا کند از آثار هنرمندان دیگر ایده نگرفته است. ایده «دوشیزگان آوینیونِ» پیکاسو از ماسکهای آفریقایی گرفته شده که نمیتوان آن را انکار کرد. کپی از آثار بزرگان هنر یکی از راههای آموزش برای هنرجویان است تا با تکنیکهای هنرمند پیش از خود آشنا شوند که اثر هنرجو تلقی نمیشود. اما بحثِ از آنِ خودسازی و بازاجرا در بازه تاریخی دیگری اتفاق میافتد که خود بخشی از تاریخِ هنر است. این دو، گرتهبرداری از آثار هنرمندان و گاه حتی کپی از اثر یک هنرمند دیگر و ادعای تملک آن با بیان شفاف «کپیبودن» راهی است که هنرمندان بهوسیله آن مفهوم مؤلفبودن را به چالش کشیدهاند. از دهه 60 میلادی هنرمندان از آنِ خودساز در حمایت از ایده «مرگ مؤلف» رولن بارت دست به کپی آثار دیگران زدند و شعارشان این بود که «چه فرق میکند چه کسی سخن گفته باشد». اما با بررسی دقیقتر آثار همین هنرمندان، درمییابیم این نکته که چه کسی سخن میگوید، برای خود آنها نیز بسیار حائز اهمیت بوده و درواقع آن را به چالش میکشند. مارسل دوشان حاضرآمادههایش را بازتولید میکند. لیختنشتاین نقاشیهایی از روی کمیکاستریپهای موجود میکشد. شری لوین در نمایشگاهی با عنوان «پس از واکر اونس» مجموعه عکسهایی را که از عکسهای واکر اونس گرفته به نمایش میگذارد. شری لوین از عکس دیگر هنرمندان در کتابهای تاریخ هنر و کاتالوگ نمایشگاهها عکاسی کرده و بهعنوان اثر خودش آن را ارائه میدهد. استرتوانت پروژهای را ارائه میکند که در آن آثاری از وارهول، پولاک، دوشان و دیکریکو را از نو نقاشی میکند. اما در هیچکدام از این آثار تلاشی برای فریبدادن مخاطب وجود ندارد. درواقع هنرمند در عنوان اثر یا نمایشگاه نام اثر یا هنرمند مؤلف را ذکر کرده، استفادهاش را از منابع انکار نکرده و دستاوردش را پنهان نمیکند. درواقع هنرمند از آنِ خودساز با بهامانتگرفتن اثر مؤلف اصلی، معنی جدیدی را منتقل کرده یا سبب خوانشی جدید میشود یا آن را رد میکند. ما در اجرای فاطمه حسینی که کپی از اجرای «دایره» اِشا صدر است با تغییراتی سطحی که نشان از درک ناصحیح عناصر اجرا دارد، روبهرو هستیم؛ تغییراتی که هیچ مفهوم یا خوانش جدیدی در اثر ایجاد نکرده است. مثلا اِشا صدر لباس خود را با دستهای خودش دوخته، چراکه لباس او در اجرا نقش حریم خصوصیاش را بازی میکند. اما فاطمه آن را به خیاطی زبردست داده تا حریم خصوصیاش را شخص دیگری برای او بدوزد یا به جای ساز چلویی که آهنگهای نوستالژیک را به مخاطب یادآوری میکرد، ویولنی جایگزین کرده که قطعاتی از شوپن را بنوازد که حداقل من نمیتوانم درک کنم برای مخاطب افغان قرار است چه کارکردی داشته باشد. مکان موزه در اثر صدر هوشمندانه انتخاب شده، چراکه موزه همواره مکانی برای حفاظت از حریم آثار باارزش است و هنرمند خود را بهعنوان شيء هنری در موزه تلقی میکند. فاطمه حسینی از مکانی استفاده میکند که به شخص او ارجاعی ندارد. صدر در اجرایش از ظروف گلسرخی جهیزیه مادربزرگش استفاده میکند که هم برای خودش به شکل خاص و هم برای مخاطب ایرانی به شکل عام، معنا ایجاد میکند و از آنها میخواهد درصورتیکه دوست دارند قطعهای به یادگار ببرند باید آن را بشکنند و تکهای هم برای او روی دامنش بگذارند. فاطمه لیوانهای یکبارمصرفی را جایگزین میکند که خالی از عمق این مفهومند. بنابراین تغییرانی که ظاهرا در کار ایجاد شده نهفقط اجرائی متفاوت را ایجاد نکرده، بلکه موجب اجرائی بسیار ضعیف شده است که کیفیت اثر اصلی را تقلیل داده است. در اجرای دایره، اشا صدر در میان مخاطبان ایستاده و شکستهشدن ظرفها را میبیند اشکهایش جاری میشود اما تا انتها ادامه میدهد، چراکه او عواقب این اجرا را بهدرستی پذیرفته است. ظرفهای آنتیکی که دیگر برنخواهند گشت و 90 درصد مخاطبان آن را میشکنند یا پنهانی با خود میبرند و بعد با قیچی دامن خود را میبرد و خارج میشود، لباسی که خود دوخته است. گویی همه دلبستگیهای خود را رها کرده؛ در آنسو فاطمه از رنگیشدن لباس گرانقیمتش که خود به حاضران اجازه دخالت روی آن را داده، چنان ناراحت میشود که اجرا را ترک میکند. از اینها که بگذریم فاطمه اشتباهات بزرگتری هم انجام داده که خارج از بحث تکنیکی اما بخشی از پروسه اجراست؛ بخشی که مربوط به اخلاقیات هنرمند است. برخی از هنرمندان داعيه طرح موضوع اخلاقی را ندارند اما برای افرادی مانند فاطمه که هدف از اجرای اثرش را مسائل والای انسانی و بر پایه اخلاقیات اجتماعی میداند، چطور میتوان نوع رفتار و مسیر رسیدن به این اجرا را از هدف خلق اثر جدا کرد؟ چراکه بسیاری از مفاهیم اجتماعی مانند عدالت، برابری، دموکراسی، آزادی و... صرفا یک هدف نیستند، بلکه ترکیبی دوگانه از هدف و وسیله هستند، یعنی وقتی در جامعه موجودند ابزاری برای رسیدن به هدفی بالاتر هستند و زمانی که در جامعه ناپدید میشوند، هدف هستند. فاطمه ادعا میکند چیزی به نام حریم خصوصی در افغانستان نادیده گرفته شده و او خواسته با اجرای این پرفورمنس این نکته را به مخاطبانش یادآوری کند. حال آنکه فاطمه کمی پس از دیدن پرفورمنس استادش، از او اجازه میخواهد که این پرفورمنس را در کابل بازاجرا کند و صدر به او این اجازه را نمیدهد اما او بدون توجه به این امر اثر صدر را در کابل به اجرا میبرد؛ بدون نام مؤلف که این خود امری غیراخلاقی و بهنوعی تجاوز به حریم استادی است که حتی پس از این هم باز حمایت خود را از اجرای فاطمه با صبوری ادامه میدهد. اما به نظر میرسد هدف فاطمه چیزی فراتر از گوشزد مسائل اخلاقی به هموطنانش است. نداشتن اجازه کتبی، اشارهنکردن به اثر مؤلف به صورت واضح و قاطع از یکطرف و تکرار مصاحبههای اشا صدر درباره اثرش، از طرف دیگر نشان میدهد او هیچ درکی فراتر یا متفاوت با اجرای دایره ندارد و گویا همه متن را حفظ کرده و استیتمنت را دوباره گویی میکند. دروغگویی در مصاحبهها و اعلام اینکه من در ادامه پرفورمنسم میخواستم حتی به حریم صدر هم تجاوز کنم، نشان از کمتجربگی و شتابزدگی او برای دیدهشدن دارد. در پرفورمنس هنرمند به هیچعنوان حق تجاوز یا آسیبزدن جدی و جبرانناپذیر به دیگری را ندارد. او فقط آزاد است که فضا یا بدن خود را به خطر بیندازد و این یکی از اصول اولیه اجراست. کاش فاطمه به جای تکرار اشتباهاتش زمان بیشتری برای آموختن و طیکردن پلههای ترقی تخصیص میداد. کاش اجرای «دایره» به او میآموخت بهعنوان یک هنرمند جوان که با موضوع حریم خصوصی افراد کار میکند، وسیله و راه باید متناسب با هدف انتخاب شود، زیرا هر وسیلهای انسان را به همان هدف نمیرساند. انتخاب هرگونه روش خلاف اخلاق، دروغ و فریب مخاطب آن هم به هر قیمتی برای رسیدن به هدفی انسانی و اخلاقی، از هیچکس نهفقط هنرمندان پذیرفتنی نیست.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.