یادی از اصغر بیچاره
او عاشق سینما بود
اردشیر شلیله. عکاس و کارگردان سینما
اصغر بیچاره، آینه سینمای ایران، از معدود آدمهای سینماست که میتوان تاریخچه سینمای ایران را در او دید؛ چه در عکسها و چه در خاطرات شفاهیاش. شروع فعالیت او در عکاسی و سینما قبل از فیلم «دختر لر» بود؛ وقتی سینماها فیلمهای خارجی را نشان میدادند و بیچاره در سالهای نوجوانی برای ویترین سینماها عکسها را کپی میکرد. البته ارتباط او با عکس و سینما به گفته خودش، به کودکیاش برمیگردد. خانه آنها روبهروی سینما «تمدن» بود؛ سینمایی که روبهروی کوچه اسماعیل بزاز بود که خانه دایی بیچاره در آنجا بوده و بیچاره در سال ۱۳۰۶ در همان خانه متولد شده است. او در خاطرات شفاهیاش میگوید شش، هفتساله بوده که با دیدن عکسهای چارلی چاپلین در ویترین سینما «تمدن» شیفته سینما میشود. چون پول بلیت نداشته کوزه سینما را میگرفته و از آبانبار سیداسماعیل برایشان آب میبرده. پلههای آپاراتخانه بلند بوده و گاهی تماشاگران سینما در بالابردن کوزه به او کمک میکردهاند. 10ساله بوده که در عکاسخانهای در لالهزار شاگرد عکاس میشود و در ۱۳سالگی خودش مستقلا کارگاهی به اسم «شهرزاد» دایر میکند که محل آن خیابان لالهزار بالاتر از سینما ایران بوده است. در آنجا عکسهای فیلمهای خارجی را کپی میکند. به این شکل که از روی نوار پوزیتیو فیلم نگاتیو میگرفته و نگاتیوها را چاپ میکرده. با شروع تولید فیلمهای ایرانی، چون عکاسی سینما به شکل امروزی متداول نبوده، کپی از پوزیتیو فیلمهای ایرانی هم رایج میشود. بیچاره در خاطراتش میگوید وقتی فیلم «دختر لر» نمایش داده میشد، یک روز یدالهخان، صاحب سینما تمدن، پیش او رفته و مقداری از پوزیتیوهای فیلم «دختر لر» را برای چاپ عکس به او داده. سفارشها زیاد بوده و او در زمان محدودی همه عکسها را چاپ کرده و تحویل داده است. اواخر دهه ۲۰، عکاسی سر صحنه فیلمها باب و بیچاره به پیشنهاد پرویز خطیبی وارد این حرفه میشود. در آن سالها چند فیلم ۱۶ میلیمتری را عکاسی میکند؛ ازجمله فیلم «خوابهای طلایی» که علاوه بر عکسهای صحنه چند عکس پرتره هم از بازیگران فیلم (مجید محسنی و شهلا ریاحی) برای پوستر فیلم عکاسی میکند که به گفته خودش، آنها را با دوربین فانوسی روسیخان روی شیشه گرفته است. در اوایل دهه ۳۰ بعد از کودتای ۲۸ مرداد فیلم «شرمسار» ساخته دکتر کوشان را عکاسی میکند که اولین فیلم 35میلیمتری است که کار کرده. او در دهههای ۳۰ و ۴۰ از معدود عکاسان سینمای ایران بود که علاوه بر عکاسی، تجربه تهیهکنندگی و بازیگری هم داشته است. دهه ۵۰ با شروع موج نو در سینمای ایران با چند کارگردان شاخص به عنوان عکاس همکاری میکند؛ از جمله با علی حاتمی و جلال مقدم. از فیلمهای شاخصی که در دهه ۵۰ کار کرده، میتوان به «طوقی» ساخته علی حاتمی و «فرار از تله» اثر جلال مقدم اشاره کرد. این فیلمها با تصاویری که اصغر بیچاره عکاسی کرده در ذهن سینمادوستان و سینماگران ایرانی حک شده است. آخرین کار عکاسی اصغر بیچاره هم یک فیلم بهیادماندنی است؛ شاهکار ناصر تقوایی (ناخدا خورشید). اما چیزی که اصغر بیچاره را در اذهان سینمادوستان ایران ماندگار کرده، علاوه بر عکسهایش که خود تاریخی مصور از سینمای ایران را روایت میکند، دوربینها، وسایل عکاسی، اشیای مرتبط با عکاسی و نگاتیوها و عکسهایی است که در طول دههها جمعآوری کرده و خانهاش بیشتر به یک موزه شبیه بود تا منزل مسکونی. آشنایی نزدیک من با اصغر بیچاره در اواسط دهه ۶۰ شکل گرفت. هرچند در اوایل دهه ۴۰ هم وقتی کودکی شش، هفتساله بودم نام او را بارهاوبارها در تیتراژ فیلمهای ایرانی میدیدم و بهعنوان یک اسم خاص در ذهنم حک شده بود. بعد از آشنایی با او و رفتوآمد به خانهاش، در دهه ۷۰، اشتیاق ساخت یک مستند پرتره درباره او در ذهنم شکل گرفت و شروع به تحقیقات جدیتری درباره حرفه او و کارهایش کردم. سال ۸۱ از طریق دوستی مشترک از یک مشکل در زندگی بیچاره باخبر شدم. خانهای که آن سالها در آن زندگی میکرد در اجاره او بود (چیزی که من تازه متوجه شده بودم)؛ خانهای در خیابان امیرآباد که پیش از آن متعلق به مرحوم فریدون قوانلو بوده و بعد از فوتش از طریق وراث او به بیچاره اجاره داده شده بود. ورثه که خارج از ایران زندگی میکردند، تصمیم به فروش میگیرند و وکیل آنها برای تخلیه خانه به بیچاره فشار میآورد. بیچاره در آن شرایط مجبور به تخلیه خانه میشود درحالیکه توانایی مالی برای اجاره محلی تازه نداشت. این موضوع روح و ذهن من را خیلی به هم ریخت. از طرفی تأسف برای شرایط موجود که آدمی مثل بیچاره با دهها سال تلاش در سینمای ایران و جمعآوری مجموعهای ارزشمند از دوربینها و وسایل عکاسی، توان اجاره محلی برای زندگی و نگهداری وسایلش را نداشت و از طرف دیگر، نگرانی برای ساخت مستندم در آن شرایط. اواسط مهرماه ۸۱، فیلمبرداری را شروع کردم در شرایطی که حکم تخلیه خانه بیچاره صادر شده بود و او فقط ۲۰ روز مهلت داشت و هنوز جایی را پیدا نکرده بود و زمزمههای اجاره یک انبار برای انتقال وسایلش به گوش میرسید. فیلم با حضور منصور ضابطیان در نقش خودش بهعنوان راوی مستند کلید خورد و سه هفته بعد در آخرین روزهای فیلمبرداری اسبابکشی بیچاره از آن خانه به صورت مستند به تصویر کشیده شد. هرچند در آن فیلم محل جدید بیچاره را در ابهام گذاشتم. اما حالا میگویم بیچاره بعد از آن تا قبل از مهاجرت به آمریکا در اواخر دهه ۸۰، سه بار دیگر جابهجا شد؛ از گیشا به حسنآباد و از حسنآباد به کرج و هر بار با حکم تخلیه و تهدید مواجه شد و وسایل ارزشمندش در هر اسبابکشی آسیب دید و مقداری از بین رفت و به علت کمبود جا هر بار نگاتیوها و عکسهای باارزشی را به مکانهای مختلفی انتقال داد و امروز از آن مجموعه باارزش چیز قابلتوجهی باقی نمانده و بیچاره خرداد امسال در دیار غربت از دنیا رفت. مجموعه ارزشمندی که از بین رفت تنها متعلق به بیچاره نبود، متعلق به تاریخچه عکاسی و سینما در ایران بود. خوب است مسئولان و متولیان فرهنگی این اتفاقات تلخ را فراموش نکنند تا شاید از تکرارش جلوگیری شود. هرچند امیدی به این امر ندارم، اما سعی میکنم داشته باشم، چراکه میگویند بشر به امید زنده است. روز ملی سینما بر عاشقان سینما مبارک.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.