توهم اردوغان را کسی جدی نگرفت
اردشير زارعي قنواتي: ورود نیروهای نظامی ترکیه به خاک سوریه در روز چهارشنبه سوم آگوست به بهانه مبارزه با تروریسم و پاکسازی شهر «جرابلس» از وجود داعش، از همان ابتدا نشان میداد دولت آنکارا اهداف مهمتری را دنبال میکند. ظاهرا بهانه اینبار ترکیه از زبان «بنعلی ییلدریم»، نخستوزیر این کشور، حفظ امنیت شهرهای مرزی ترکیه به دلیل اصابت چند خمپاره از آن سوی مرز به شهر ترکی «قرقمیش» و دستور تخلیه این شهر بوده است. مقامات دولت آنکارا در اطلاعیهای رسمی در همان روز حمله به خاک سوریه، اعلان کردند: «هدف از این عملیات پاکسازی مرز ترکیه از گروههای تروریستی، کمک به ایجاد امنیت در منطقه مرزی و حمایت از تمامیت ارضی سوریه است». همزمانی این عملیات با پیشروی نیروهای کرد یگانهای مدافع خلق که بعد از تصرف شهر استراتژیک «منبج» به طرف جرابلس در حال حرکت بودند، از همان ابتدا همه نگاهها را متوجه اهداف دولت «رجب طیب اردوغان» برای مهار نیروهای کرد سوری و ممانعت از پیوستن سه کانتون «جزیره، کوبانی و عفرین» کرد. از طرف دیگر، رهبران کرد روژاوا که تحت حمایت ائتلاف به رهبری آمریکا در حال پیشروی بودند غافل از مناسبات ژئوپلیتیک در رقابتهای بینالمللی و اهداف قدرتهای منطقهای، بیشازپیش با اتکا به مشارکت با واشنگتن اهداف کنفدرالیسم روژاوا را آسان فرض کرده و وارد بازی در زمینی شدند که ناخرسندی و دشمنی رقبای بزرگی را فراهم کرده بودند. نقض اصول اولیه انقلاب روژاوایی حول استقلال عمل و همسویی بیش از حد رهبران کرد سوری با طرحهای آمریکا بهویژه «طرح بی» واشنگتن، در شرایطی که آنان در تضاد با استراتژی محور آلترناتیوی روسیه و دولت دمشق عملا وارد بازی بزرگ شده بودند، چیزی نبود که از طرف دیگران نادیده گرفته شود. درگیری یگانهای مدافع خلق با نیروهای ارتش سوریه در شهر «حسکه» که با بیرونراندن این نیروها موفق به دردستگرفتن کنترل کامل این شهر شدند، شاید، همان جرقهای بود که انبار باروت را شعلهور كرد. این تحولات در حالی رخ میداد که همزمان با عذرخواهی رسمی رجب طیب اردوغان از روسیه به دلیل سرنگونی جنگنده سوخو 24 این کشور که موجب بروز جنگ سرد بین مسکو - آنکارا شده بود، در شرایط جدید موجبات رفع کدورتها و حتی تعمیق روابط این دو قدرت را فراهم کرده بود. سوریه صفحه شطرنج بازیهای بزرگ جهانی، منطقه و ملی است و هر نیرویی که این واقعیت عینی را بهدرستی درک نکند، دچار آسیبهای جدی خواهد شد. چنانچه در حادثه حمله به جنگنده روسی به وسیله ترکیه، شخصیت متوهم اردوغان که فکر میکرد با تشدید تضاد با مسکو میتواند پای پیمان «ناتو» را به نفع خود به بازی باز کند، در یک اشتباه محاسبه متوجه شد این بازی بزرگتر از آن است که امنیت جهانی و مناسبات بینالمللی به دلیل تمایلات یک رهبر منطقهاي دچار اخلال استراتژیک شود. حرکت یک مهره اشتباه در این شطرنج خونین از طرف اردوغان تنها دستاوردی که برای وی به همراه داشت یک انزوای ویرانگر بود که بعدها فقط با عذرخواهی از «ولادیمیر پوتین» در نشست سنپترزبورگ جبران شد. اما رهبران روژاوا از این تجربه نهفقط نتوانستند به نفع اهداف خود استفاده کنند که حتی با درسنگرفتن از آن، خود نیز به بیراهه رفتند که قبلا رقیب منطقهاي آنان رفته بود. تغییر نقش ترکیه در بحران سوریه و همزمان توهم رهبران روژاوا در همسویی با آمریکا نیز چیزی نبود که از دید روسیه بهعنوان اصلیترین بازیگر بینالمللی، ایران بهعنوان قدرت منطقه و دولت «بشار اسد» در قامت اصلیترین بازیگر ملی دور بماند. بههمیندلیل با تغییر نقش ترکیه و اشتباه محاسبه رهبران کُرد، زمینه و بستر لازم برای ورود نیروهای نظامی آنکارا به درون خاک سوریه فراهم شد. هرچند مسکو، تهران و دمشق رسما نسبت به این موضوع اعتراض کردند. در شرایط کنونی نیز همه بازیگران درگیر در بحران سوریه چنانچه تابع قوانین و معادلات بازی بزرگ نباشند و از خطوط قرمز تعیینشده فراتر روند، نهفقط حاصلی را برداشت نخواهند کرد که حتی امکان فرورفتن در باتلاق برای آنان را هم به همراه خواهد داشت. در بحران سوریه بازی حول انطباق منافع بازیگران در وضعیت عینی میدان نبرد تعیین میشود و هرگونه عدول از این اصل بنیادین میتواند متحد امروز را به دشمن فردا تبدیل کند. نشست سران «گروه 20» در چین فرصتی را برای رهبران بزرگ جهانی و منطقه فراهم کرد تا حول بحران سوریه مذاکراتي فشرده و تعیینکننده را انجام دهند که تا پایان این نشست اختلاف نظر بین مسکو - واشنگتن مانع از توافق درباره حلوفصل بحران سوریه شد. در چنین شرایطی رجب طیب اردوغان دست به یک قمار جدید زد که در صورت عزم او برای بازی با این کارت، میتواند بسیاری از معادلات را دوباره تغییر دهد. اردوغان در دیدار با «باراک اوباما» و ولادیمیر پوتین، رهبران آمریکا و روسیه، طرح خود را برای ایجاد منطقه امن و پرواز ممنوع در مناطق تحت تصرف ارتش این کشور در خاک سوریه پیشنهاد داد. ظاهرا اردوغان دوباره به یک فراموشکاری دچار شده است و در شرایطی که روسیه و دولت دمشق اتکای بیش از اندازهاي روی نیروی هوایی و نقش حملات جنگندههای خود برای سرکوب گروههای مخالف و تروریست باز کردهاند، انگشت در لانه افعی کرده است. اردوغان باید این را درک کند اگر امروز با اغماض روسیه و دمشق، ارتش این کشور در نوار مرزی و خاک سوریه جولان میدهد، بهدلیل آن است که این بازیگران برای برهمزدن بازی آمریکا و آچمزکردن این کشور در انتخاب بین دوگانه ترکیه و روژاوا، به نقش آنکارا در این بازی نیاز دارند. چنانچه اگر همین امروز رهبران کرد سوریه با تغییر در سیاست و راهبردهای خود همچون قبل به مسکو و دمشق نزدیک شوند، موازنههای کنونی تغییر کرده و آنان افسار اسب رمیده ترکی را خواهند کشید. تحت هیچ شرایطی روسیه و سوریه حتی بحث منطقه پرواز ممنوع را تحمل نخواهند کرد، چراکه گروههای تروریستي و مخالفانی که آنان هماکنون در جنگ با آنان هستند، از قدرت هوایی برخوردار نبوده و این پیشنهاد درواقع نقض حاکمیت ملی سوریه و جلوگیری از پرواز نیروی هوایی دمشق و مسکو در آسمان بخشی از این کشور مفهوم عینی مییابد. درحالیکه تمام آسمان سوریه امروز مستقیم و غیرمستقیم تحت کنترل هوایی روسیه است، هیچ نیرویی قادر به پیادهسازی یک منطقه پرواز ممنوع بدون اجازه روسیه نیست. تا زمانی که جنگ در سوریه ادامه دارد، مسکو و دمشق اجازه سوختن برگبرنده و آس بزرگ بازی خود را نخواهند داد. منطقه امن و حتی امکان منطقه پرواز ممنوع فقط در صورتی امکانپذیر است که تحت مکانیسم پذیرش یک طرح صلح، روی مصالحه ملی و برقرار آتشبس سراسری توافق و زیر نظر سازمان ملل متحد با مشارکت آلترناتیوی روسیه انجام شود؛ در غیراینصورت اردوغان با آتش بازی میکند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.