گفتوگو با سام کلانتری، کارگردان برگزیده جشن مستندسازان خانه سینما
جبر و اختیار «مانکنها»
فرانک آرتا
در هشتمین جشن مستندسازان خانه سینما فیلم مستند «مانکنهای قلعهحسنخان» ساخته «سام کلانتری» جوایز زیادی به دست آورد از جمله تندیس و دیپلم افتخار بهترین کارگردانی مستند نیمهبلند، دیپلم افتخار بهترین تصویربرداری (رضا تیموری)، و همینطور جوایز تدوین را روزبه فرازمند و صداگذاری را انسیه ملکی از آن خود کردند. این فیلم درباره چگونگی و مراحل ساخت چند مانکن پلاستیکی در کارگاهی دورافتاده در اطراف تهران است که از بدو تولید و تا مرحله پوسیدگی و مستعملشدن آنها را به نمایش میگذارد. در این فیلم نیمهبلند بهمرور زندگی این مانکنها و سرانجامشان به زندگی انسانها شباهت پیدا میکند. در این فیلم بیدیالوگ که البته از صداگذاری درخورتحسینی برخوردار است، مخاطبان با تصاویر بکر و بازیهای نور و رنگ همراه میشوند. این فیلم سال گذشته که از محصولات مرکز گسترش و سینمای مستند و تجربی است، در نهمین دوره جشنواره بینالمللی سینماحقیقت به نمایش درآمد. همچنین «مانکنهای قلعهحسنخان» منتخب جشنواره معتبر «ویزیون دوریل» سوئیس بوده و به مرحله نهایی جوایز مستند شبکه TRT ترکیه هم راه یافته است. به این بهانه با سام کلانتری، کارگردان فیلم گفتوگوی کوتاهی انجام دادیم که در ادامه میخوانید:
نظرتان درباره موفقیتهای اخیر فیلم چیست؟ تقدير و ديدهشدن هميشه اتفاق خوشحالكنندهاي است... اينكه بیشتر همكاران و همراهانم ديده شدند برایم بينظير است... مهمترين قسمت دریافت اين جايزه و تنديس اين است كه از سوی «خانه سينما» اهدا شده و همین نکته، باارزشش میکند. ایده ساخت این فیلم چگونه به ذهنتان رسید؟ مدتها بود که از طریق یکی از دوستان و به پیشنهاد او پایاننامه یک دانشجوی ژاپنی را میخواندم که لحن و موضوع بسیار جذابی داشت... البته برای من... موضوع درباره جبر و اختیار در زندگی بشر بود... البته اگر بخواهم کمی دقیقتر درموردش صحبت کنم، باید بگویم درباره دیدگاه انسان معاصرِ ساکن خاورمیانه نسبت به جبر و اختیار و و تأثير اعمال انسان در سرنوشتش در دنيا و زندگی پس از مرگش بود... البته موضوع تز به این خشکی و سختی که الان گفتم نبود و پُر بود از دیدگاههای جذاب که نشان از کار دقیق این فرد در مورد لغت «سرنوشت» و تأثیر «جبر»باوری یا «اختیار» داشت و تحلیلی جالب درباره سرشت یکسان تمام انسانها از آغاز خلقتشان و ادامه تأثیر جغرافیای خاورمیانه بر این جبرباوری داشت که البته به خیلی از قسمتها از نظر من نقد هم وارد بود. اما تلنگر جالبی بود. تلنگری برای زندهکردن و فکر روی مفهوم سه لغت جبر، اختیار و سرنوشتِ هر کدام از ما انسانها... البته این حرفها را نزدم تا بگویم آن پایاننامه به ایده این فیلم ختم شد... همان دوران بود که در شبی بارانی پشت چراغ قرمزی در خیابانی پرتردد و شلوغ، گیر کرده بودم و البته خوشبختانه تنها هم نبودم و با دو دوست دیگر زمان را سپری میکردیم که یکی از آنها با لحنی متعجب مانکنی را به من نشان داد که به ما خیره شده بود... خیلی شبیه سایر مانکنهای پشت ویترین مغازهها نبود و تا حدود زیادی شکل و فیگورش فرق میکرد و به قول همان دوست بهشدت افسرده به نظر میرسید... . رضا که اسم یکی از همراهان من بود به شوخی سؤال کرد: اینها شبها کجا میروند؟ و امین، همان دوست اول با طنزی خاص گفت: کجا میروند مهم نیست، بلکه از کجا میآیند مهمتر است. این جمله باعث شکلگیری ایده اولیه این فیلم شد...، اینکه این مانکنهایی که شبیه ما انسانها هستند، همه از یک جا میآیند. اما هرکدامشان عاقبتی مشابه ندارند... آن هم باز مثل ما انسانها... بههرحال خواندن آن پایاننامه و خاطره آن شب باعث خلق ایده اولیه این فیلم شد. پس مانکنها همان انسانها هستند که در مسیر زندگی دچار سرنوشتهای متفاوتی میشوند؟ بله، این یک برداشت از فیلم است... . بیشتر به نظر میرسد به جای اینکه در فیلم دغدغه قصه داشته باشید، دنبال کسب تجربههای بصری نظیر رابطه نور و رنگ با صورتکها، پرسپکتیو نامتعارف، خطوط مورب و غیره بودید؟ به نظر من درباره روایت به معنای مستندش در زمانی که باند دیالوگ نداریم تصویر یا همان نور و رنگ به گفته شما اهمیتی ویژه دارد... در اینجا دوربین است که قرار است با انتخاب اندازه لنز و نور درست راوی ما باشد نه دیالوگها. چون همانطور که میدانید شخصیتهای فیلم نمیتوانند حرف بزنند که این خودش چالش جذابی بود...، البته فراموش نکنیم همانقدر که نور و تصویر دارای اهمیت است باند افکت هم دارای اهمیتی ویژه است... اهمیتی که جهت خلق فضا و کاراکترها بار ویژهای را به دوش میکشد... ما وقت نسبتا زیادی را صرف طراحی صدای فیلم کردیم و نتیجهاش بعد از جلسات زیادی بین من، روزبه فرازمند (تدوینگر) و انسیه ملکی (صداگذار) که هر دوی این افراد زحمات زیادی برای پیادهکردن این ذهنیت متحمل شدند، شکل گرفت. بااینحال در روایت موضوع دچار لکنت شدید؟ منظورم رعایت قواعدی برای ایجاد کشمکش و کشش است. چرا؟ فکر کنم درباره این شما یا بینندگان فیلم بهتر میتوانید نظر بدهید... در جشنوارههایی که این فیلم تا بهامروز نمایش داشته، اتفاق منفیای ندیدم... در جشنواره «استانبول» و «ویزیون دو ریل» سوئیس که همهچیز عالی بود... . به نظر شما در پیکره شخصیت اصلی فیلم-مانکن- آیا روح ارتباط با تماشاگر وجود دارد؟ اصلا آیا مانکنها باید با مخاطب ارتباط برقرار کنند یا نه؟ به نظر من که بله وجود دارد... همانطور که گفتم درست است که سوژه اصلی فیلم قدرت تکلم ندارد، اما باند صوتی فیلم و طراحی آن وظیفه دیالوگ را به دوش میکشد. نقش آقای میرفتاح غیر از نویسندگی در فیلم چیست؟ علی میرفتاح از دوستان خوب من است و معمولا هر کاری که بخواهم انجام دهم، گپی با هم میزنیم و از تجربیاتش استفاده میکنم. در بعضی اتفاقات در حد گپوگفت میماند و در بعضی مثل این مستند، کمی جدیتر میشود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.