نقدی بر تمام نكتههاي غيرعلمي يك جامعهشناس
دکتر ایرج امیرضیایی: کمی بعد از روز پزشک، مقالهای از پرفسور حسین باهر با عنوان «شیخالرئیس قانون و طب» منتشر شده است که این مطلب نقدی بر آن است. هرچند این مطلب در معیار نقد، تجربهگرایی است یعنی علم، مبتنیبر قراین تجربی است و نیز «معنا» یعنی محتوای تجربی که به نظریه نسبت داده میشود. به دیگر سخن، «همه مفاهیم بهگونهای از تجربه حسی استخراج میشوند»، همچنین «هر معرفتی درباره واقعیت، توجیه خود را از تجربه حسی به دست میآورد». درواقع نقد، روشی است نه محتوایی، چون اینجانب مطالعات جامعهشناسی ندارم و شغلم پزشکی است. هنر نزد ایرانیان است و بس نویسنده محترم، پرفسور حسین باهر جامعهشناس، «نکات عجیبی درباره شخصیت و زندگی حکیم ابوعلی سینا» در روزنامه «شرق» چهارم شهریور متذکر شده است. در این نوشته به پرسشهای زیر پاسخ دادهاند: «الف- ابوعلی سینا که بود؟ ب- چگونه ابوعلی سیناها، تقریبا به طور همزمان پا به عرصه وجود گذاشتند؟ ج- چرا در نیم قرن اخیر حتی یک عدد جهانی در ایران تولید نشده است؟ د- چه باید کرد تا عنصر مشعشع بالندگی فرادوهزار ایران آغاز شود؟ آنچه از پژوهش و پژوهشگر جامعهشناسی توقع میرود، تحقیق و تحلیل علیت روابط و سازمانهای اجتماعی یا کنشگران دخیل در ظهور چنین شخصیتهایی است چون بنا به تعریف «جامعهشناسی، بررسی روشمند راههای تأثیر، تأثر، ساختارهای اجتماعی و روندهای اجتماعی است مشتمل بر گروهها، سازمانها، فرهنگها، جوامع و جهانی که در آن مستقرند».1 پرفسور باهر در 33 بند، دلایل فردی، خانوادگی و جمعی ظهور ابنسینا را بررسی میکنند، مانند ترکیب ژنتیک اپتیموم و اشتیاق مطالعه (علتهای فردی)، داشتن پدرومادر خوب (علتهای خانوادگی)، و محیط مناسب تحصیل و تدریس بدون هرگونه تعصب خشک، حکومتی با فضای آرام و ورود معارف یونان به ایران (علتهای جمعی)، همینجا باید یادآوری کرد که در عین تذکار محیط مناسب تحصیل و تدریس، در بند 8 میگوید: «توفیقات شیخالرئیس همانا نیاز امرا و حکام به طب او بوده است وگرنه مورد حسد همگنان خود قرار میگرفته است، همان گونه که دیگر همنوعانش چنین بودهاند». روشن است که این دو عامل اجتماعی، نقیض یکدیگرند؛ یعنی حسد جمعی بهمثابه خصلتی عام، مانعه الجمع با «محیط مناسب تحصیل و تدریس» است و وجود حسد به معنی محیط نامناسب تحصیل و تدریس میتواند باشد. فارغ از این تناقض، نکته غریبی در علتیابیهای پرفسور باهر، سخت ذهنآزار مینماید؛ میگوید: «27. همزمانی ظهور ابوعلی سیناها در شرق عالم، وجود یک برایند مثبت امواج کهکشانی در این منطقه بوده است». درست میشنوید! این ادعا از زبان یک رمال و فالگیر بیان نمیشود بلکه پرفسور جامعهشناس ایرانی است که در بررسی جامعهشناسانه، چنین خرافهای را انتشار میدهد و برای تأکید بر موجبیت این عامل، در بند 30 مؤکد میدارد که «علت اینکه در نیم قرن اخیر، بلکه در قرون اخیر، دیگر فردی برجسته در ایران پدیدار نشده است شاید، علاوه بر گردش امواج کهکشانی مولد از این منطقه، حاکمیت ستمگران بشری بر اریکه قدرت بوده است». در اینگونه تقلیل، جای دعانویس و جامعهشناس عوض شده است، «جامعهشناسی هم مانند علوم طبیعی متکی بر این فرض است که هر رویدادی علیت دارد. حیات اجتماعی مجموعهای از رویدادهای تصادفی نیست که بیجهت یا بیدلیل رخ دهد. یکی از کارهای اصلی تحقیق جامعهشناسی توأم با تفکر نظری، تشخیص علت و معلول است».2 در کدامیک از منابع جامعهشناسی، امواج کهکشانی جزء علیتها یا سازمانهای اجتماعی منظور شدهاند؟ «جامعهشناسی مطالعه علمی حیات انسان و گروههای اجتماعی و کل جوامع و نیز دنیای انسانی است».3 تأثیر امواج کهکشانی شاید جایگاهی در طالعبینی چینی داشته باشد، اما مقولهای جامعهشناختی نیست. نباید تعریف «انسیکلوپدی سوسیولوژی»، «جامعهشناسی بهعنوان علم اجتماعی، تحقیق اجتماعی مستندی از جهان اجتماعی را برمبنای چهارچوبههای نظری و رویکردهای روشمند»... «موضوع اصلی جامعهشناسی، کلیت مناسبات اجتماعی دانست... جهان اجتماعی بهعنوان یک واقعیت در خود، چیزی بیش از جمع اجزای خود است که به زعم برخی، این اجزا، ساختارهای اجتماعی، و به زعم دیگران، کارکرد اجتماعی است، و لذا میتوان جامعهشناسی را همچون مطالعه روابط بین پارههای گوناگون جامعه دانست».4 در تمامی این ارجاعات منابع، امواج کهکشانی مدعایی پرفسور، خارج از حیطه مناسبات و کارکرد اجتماعی قرار میگیرد و از آنجایی که جامعهشناسی مانند دیگر علوم، مبتنیبر تجربه و مستندات واقعی قابل اندازهگیری است بنابراین امواج کهکشانی، به سنجش و تکرر و تشابه به (علم تجربی) درنمیآیند و مقولهای جامعهشناسانه و علمی محسوب نمیشوند. پرفسور باهر میگوید: «ضروری است فرهیختگان متعهد جهان حاضر، اقدام بسنده کنند». اما برای تأثیر بر امواج کهکشانی، جز دعا، چه «اقدام بسنده»ای میتوان کرد: دولت آن است که بیخون در آید به کنار ور نه با سعی و عمل باغ چنان این همه نیست در بند 12. از «تئوری دیگر»شان میگوید که «زوجیت موجب جریان بوده و فردیت مجرای آن است». دلایل و علتهایی که برای این «تئوری» میآورد، پارهای فیزیولوژیک و طبیعی و برخی الاهیاتی و قرآنی است. میگوید: «مثلا در قرآن قسم به شفع و وتر خورده میشود»؛ پرسیدنی است که چرا این قسم به زوج و فرد جنبه تعیینکننده و مستند تئوریشان واقع شده است؟ در این آینه به سپیدهدم، شبهای دهگانه، زوج و فرد، و شب سوگند خورده میشود و «شبهای دهگانه» مشخصا برجسته شدهاند. در قرآن، قسمهای دیگری هست که خلاف زوجیت بسان موجبیت را نشان میدهند: سوگند به قرآن (36)، سوگند به فرشتگان صفدرصف (37) سوگند به یادها، به کوه، به کتاب، به بیتالمحور، به سقف برافراشته و به دریا (52)، (در این آیه برای باد و کتاب نمیتوان زوجیتی قائل شد)، سوگند به ثریا (53)، سوگند به قلم (68)، سوگند به روز قیامت و سوگند به نفس ملامتگر (75)؛ و سرانجام در سوره بروج به آسمان، فرستادگان پیاپی، تندبادها، روز موعود، گواه و مورد گواهی، ابرها، جداسازان حق و باطل و فرشتگان وحیآور سوگند خورده میشود که فارغ از زوجیت هستند. باز در تأیید «تئوری زوجیت» میگوید: «15 در بدن دو ریه داریم و یک قلب»؛ در مقابل میتوان دلیل نقص آورد که یک مغز داریم و یک نخاع و 12 زوج عصب، یک مری، یک معده، یک روده، یک کبد و یک کیسه صفرا...، ولی آخر چه ارتباط علیای بین این یکها یا دوها میتوان یافت؟ در بند 21 و 22 از «زوجهای روحی» و «جریانیافتن عرفان مولانا در زوجیت عشقانی با شمس» میگوید، اما به گفته استیس، فیلسوف انگلیسی، «وحدت یا واحد، تجربه و مفهوم کانونی تمامی عرفانهای گوناگون است».5 مولوی هم از جدایی از نیستان وحدت شکایت میکند: از نیستان تا مرا ببریدهاند... «در نظر ابنعربی، هستی، در جوهر و ذات خود، جز یک حقیقت نیست که تکثرات آن با اسما و صفات و اعتبارات و اضافات است».6 یعنی یک حقیقت داریم و چهار تکثر. و سرانجام در بند 23 میگوید: «به تعبیر قرآن در کل هستی برای هر پدیدهای زوجی قرار داده شده» در رد این دلیل باید گفت که به تصریح قرآن، خدای واحد، خالق تمام هستی است، بنابراین زوجیت، موجب جریان نیست بلکه فردیت، موجب جریان است. مگر اینکه بیفزاییم در عالم انسانی و نیز به گفته پرفسور باهر در کهکشانها، زوجیت موجب اصلی است، اما نه در فلسفه علم و نه در فلسفه علوم خاص مانند فلسفه علوم طبیعی، منطق، فلسفه زیستشناسی، فلسفه پزشکی و... خبری از زوجیت به مثابه علتالفعل نیست و بلکه هر علمی قوانین ویژه خود را دارد. گذشته از این، «زوجیت» را قرنها پیش از پرفسور باهر، دیگران مطرح کردهاند. مثلا عینالقضات (قرن ششم) میگفت «بضدها تَتبّیَّنِ الاَشیا». نیز چنانکه پرفسور باهر گفته، نظریه تز و آنتیتز از آنِ هگل و سپس مارکس است و بنابراین آقای باهر باید آن مدعیان را تعیینتکلیف کند. اگر هم مراد پرفسور از «زوجیت»، نظریه Dualism باشد، باز باید گفت که این تئوری در فرهنگهای فلسفی و جامعهشناسی به معنای تفکیک ذهن و جسم آمده و البته به تصریح انسیکلوپدی فلسفی را تلخ، توری محکمی نیست.7 *به مصداق «عیب ميجمله بگفتی هنرش نیز بگوی»، یک نکته مهم و درخور تحقیق جامعهشناسی، در نوشته آقای باهر چشمانداز است. به گفته ایشان، «حاکمیت ستمگران بشری بر اریکه قدرت»، علتی در پدیدارنشدن برجستگان در ایران بوده است. ایکاش نویسنده بهجای پریشانفکری و پریشانگویی، به همین عامل میپرداختند و در پژوهشی علمی، نقش استبداد را در خاموشی بزرگان فرهنگ، روشن میکردند. هرچند از نوشته ایشان برمیآید که با روش تحقیق و جامعهشناسی علمی آشنایی و میانهای ندارند. در همین موضوع نکتهای مهم در نوشته آقای باهر دیده میشود؛ در بند 32 به شکایت «خیام، ابنسینا، رازی، ابنخلدون، عینالقضات و دیگران» از «کارسوزی زور حکام» اشاره میکند و بنابراین میتوان نتیجه گرفت که ظاهرا این بزرگان علم و ادب در محیطهای استبدادی ظهور کرده و بالیدهاند. درعینحال از تاریخ چندقرنی ایران (قرن نهم بهبعد)، قحطالرجال علم و فرهنگ مشخص است. پرفسور باهر را افزون بر تئوریهای دوگانه، نوآوریهای دیگری نیز هست؛ از جمله در واژهسازی: «فرادوهزار» بهجای «هزاره سوم». بر همین قیاس میتوان واژههای بسیاری ساخت، فرایک: دوم. فرادو: سوم. فرافردا: پسفردا و دیروز! غیر از این نکته که حافظ ز تو ناخشنود است/ در سراپای وجودت خبری نیست که نیست امیدوارم جامعهشناسان در تأیید یا رد «تئوری»های پرفسور باهر، مستندات پژوهشی- آماری ارائه دهند. 1- essentials of sociology George ritzer- sage- 2015- Canada- p5 2- جامعهشناسی، جلد اول، آنتونی گیدنز، فیلیپ ساتن، ترجمه هوشنگ نایبی، نشر نی، تهران 1395، ص 71-70 3- همان، ص 19. 4- the concise encyclopedia of sociology George Ritzer and J.Michael Ryan- Wiley- Blackwell 2011- USA p 599 5- عرفان و فلسفه، و.ت.استیس، ترجمه بهاءالدین خرمشاهی، سروش، تهران 1375، ص 59. 6- تصوف اسلامی و رابطه انسان و خدا، رینولد.ا.نیکلسون، ترجمه دکتر محمدرضا شفیعیکدکنی، سخن، تهران 1374 ص141. 7- Concise routledge encyclopedia of philosophy routledge 2000 p217-218 Oxford dictionary of sociology 2009
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.