لئو پانیچ و «ساختن سرمایهداری جهانی»
گسلها نه میان دولتها بلکه درون آنهاست
لئو پانیچ، نظریهپرداز مارکسیست و اقتصاددان سیاسی مشهور، در دانشگاه یورک، علوم سیاسی تدریس میکند. او ٢٥ سال است در نشریه «دفترهای سوسیالیستی» قلم میزند و جزء هیأت تحریریه آن است؛ مجلهای که رالف میلیباند از بنیانگذاران آن بود. در میان آثار فراوان او میتوان به «سرمایهداری جهانی و امپراتوری آمریکا»، «پایان سوسیالیسم پارلمانی»، «جهانیسازی و دولت» و «دولتهای امپراتوری جدید» اشاره کرد. دو سال پیش، کتاب مشترک او با سام گیندین با عنوان «ساختن سرمایهداری جهانی: اقتصاد سیاسی امپراتوری آمریکا» منتشر شد. نویسندگان در این کتاب به مسائلی میپردازند همچون جهانیسازی در مقام یک گرایش اقتصادی طبیعی که منجر به کاهش نقش دولت میشود، چشمانداز افول آمریکا زیر سایه استیلای چین یا قطبهای دیگر جهان و نظریههای کلاسیک درباره امپریالیسم در محافل مارکسیستی اوایل قرن بیستم. کار نویسندگان در این کتاب از سنخ نظریه کاربردی است. این کتاب به کسانی که تخصصی در نظریه دولت مارکسیستی، اقتصاد سیاسی بینالملل و نظایر آن ندارند، امکان داده تا آن را اثری بدانند که میکوشد درک ما را از دنیای کنونی ارتقا دهد. قصد آنها در این کتاب یافتن راهی برای فرارفتن از سرمایهداری بهسوی جهانی بهتر است. اگرچه این کار را با نگاه بدبینانه و به این اعتبار رادیکال خود انجام میدهند. البته آنها به نقش غالبی که دولت ایالات متحدهآمریکا - در سرپرستی سرمایهداری جهانی - ایفا میکند، اذعان دارند. ازاینرو، کتاب را میتوان روایتی قاطع دانست از ظهور یک فرم کیفی جدید از امپراتوری در شکل آمریکایی آن. لئو پانیچ با این تصور موافق است که امپریالیسم سودای تحمیل منافع یک طبقه حاکم یا دولت معین به مابقی جهان را دارد. در نظر او امپریالیسم ریشه در انگاره ماقبل سرمایهدارانه قلمروگستری دارد که بهمنظور تضمین قدرت نظامی یا مازاد بیشتر برای طبقهای حاکم صورت میگرفت. او تأکید دارد حتی در این موارد سیاسی و قلمرومحور کلاسیک نیز همیشه رکنی دولتی، یا آنطور که تعریف میکند حکمران یا امپراتوری، وجود داشت که باید مسئولیت ادارهکردن منطقهای گستردهتر را برعهده میگرفت، آنهم با تمام پیچیدگیهایی که داشت، اما تز کلاسیک رقابت بین دول امپریالیستی از ۱۹۴۵ بهبعد از لحاظ تاریخی کاملا مغشوش شد. در نظر پانیچ، امروزه هرچه میگذرد بیشتر معلوم میشود ما با «چیمریکا» (نوواژهای مرکب از چین و آمریکا) سروکار داریم نه با چالشی از جانب چین برای آمریکا، ضمن آنکه بحران ۲۰۰۸ هم ثابت کرد یورو بدیلی جدی برای دلار نیست و جایگاه آن را تهدید نمیکند. بههمینترتیب، توسعه جهان جنوب بیتردید تز توسعه مناطق توسعهنیافته را تضعیف میکند، ضمن آنکه این تصور که کشورهای بریکس [برزیل، روسیه، هند و چین، آفریقایجنوبی] چالشی جدی برای نقش دولت ایالاتمتحده در کار مدیریت جهان به وجود میآورند، آنطور که کتاب نشان میدهد، حرفی نخنماست. در نظر او، اکنون باید درک کرد دولت آمریکا به هر دلیلی که بوده، مسئولیت مدیریت اقتصاد سرمایهدارانه جهان را بر دوش دارد. ازاینرو، طبق این واقعیت تاریخی، او موافق تحلیلهای سادهانگارانه در تبیین ربط امپریالیسم و آمریکا در قرن بیستم نیست. طبق تصور غالب، امپراتوری ایالاتمتحدهآمریکا همیشه در جهت تحقق منافع خود عمل کرده- تصوری که هنوز هم تا حد زیادی رواج دارد. درحالیکه او معتقد است اگر دولت ایالاتمتحدهآمریکا را مسئول کار مسئلهدار ادارهکردن نظم جهانی پیچیدهای بدانیم که اقتصاد سرمایهدارانه جهان را بازتولید میکند، آنگاه گفتن اینکه عوامل دولت آمریکا منافع سنجیده و حسابشده خود را دنبال میکنند بسیار سادهانگارانه خواهد بود. درعوض، پیشنهاد میدهد قضیه را اینطور ببینیم: آمریکا درگیر کار مسئلهدار مدیریت جهان است. این انگاره از «امپراتوری» بسیار متفاوت است با آن انگاره که نظریهپردازان روابط بینالملل و اکثر مارکسیستها، متأسفانه، در سده بیستم به اتکای آن کار کردهاند. کتاب حاضر همچنین اشاراتی به نقش ایدئولوژی در امپراتوری - غیررسمی - ایالات متحده آمریکا دارد و نشان میدهد آنچه به مشروعیت امپراتوری غیررسمی آمریکا افزود، این اعتبار بود که اندیشههای لیبرالدموکراتیک و «حاکمیت قانون» به خارج از ایالاتمتحده راه یافت. ازاینرو، نقش ایدئولوژی را در مقام هویتها، انگیزهها و تعهدات مبتنیبر ایدهها و تأثیر آنها بر روالهای عملی بسیار پررنگ میداند. در نظر پانیچ باید سطوح اقتصادی، سیاسی و ایدئولوژیکی را بهمثابه یک تمامیت تحلیل کرد و چندان موافق این نظر نیست که فقط باید عوامل طبقاتی را در این تحلیل لحاظ کرد. کتاب و نگاه پانیچ را نسبت به وضع موجود درمجموع میتوان بسیار بدبینانه سنجید. او باوجود اینکه معتقد است امپراتوری آمریکا همیشه پابرجا نخواهد بود و سرمایهداری همیشگی نیست، ولی در نظرش هنوز کلی راه مانده تا به ارزیابی هوشیارانهای از این جهان رسید. چراکه آمریکا فقط امپراتوری نیست. قضیه را باید اینگونه فهمید که آمریکا بر بقیه جهان سلطه دارد: آمریکا در ادارهکردن جهان جایگاه، مسئولیت و نقشی منحصربهفرد دارد. پایان این امپراتوری را باید در چنین قابی تخیل و تحلیل کرد. ازاینرو، به باور پانیچ، امیدبستن به اینکه رقابت بین دول امپریالیستی ما را از سیطره امپراتوری آمریکا بیرون ببرد واهی است. برای مثال، تفوقیافتن اروپایی که بتواند صورت انسانیتری از سرمایهداری را به وجود آورد، یا سربرآوردن ژاپن و چین بر نابرابریها، استثمارها و سلطهجوییهای موجود در اروپا، ژاپن و چین سرپوش میگذارد. به اینمعنا، قطعنظر از نقایص تحلیلی، چنین پیشامدی بهلحاظ سیاسی یا ایدئولوژیکی جذابیت چندانی نخواهد داشت. همچنین در نظر او میزان همبستگی طبقات سرمایهدار با دولتها اکنون حکایت از این دارد که گسلهای واقعی نه میان دولتها بلکه در درون آنهاست. البته او مبنای این گسلهای اجتماعی را طبقاتی میداند، هرچند ممکن است به قالب انواع و اقسام کشمکشهای دیگر درآیند. در کنار اینها، به بیگانگی، استثمار و معضلاتی اشاره میکند که سرمایهداری به بار میآورد؛ از جمله مشکلات محیطزیستی: مجموع بحرانهایی که نشان میدهد قرار است در کار تکتک دولتهای جهان کلی اختلال بهوجود آید. ازاینرو، امکان تحقق فرایند خنثیسازی شکلگیری سرمایهداری جهانی را مشروط به این میداند که مجموع اختلالهای مذکور به تغییر بنیادی ساختار این دولتها بینجامد یا نه. اگر چنین شود، کار مدیریت سرمایهداری جهانی برای ایالات متحده آمریکا بسیار دشوارتر خواهد شد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.