|

ستاره‌سازي با يك كليك

حلیه صبورنژاد: یکی از قواعد مهم صنایع فرهنگی، تولید ستاره است. اما ستاره‌سازي در دنياي اينترنت دارای ویژگی‌ها و وجوه متمایزی است که در ادامه به آنها اشاره خواهد شد. گزینشگری و امکان خلاقیت بیشتر تصویر فردی که قیچی به دست گرفته و بخش‌هایی از مجله یا روزنامه را می‌برد، همه را به یاد یک چیز می‌اندازد و آن هم هواداریست، اما آیا هواداران امروز هم قیچی‌به‌دست هستند؟ شاید نه، اما همواره ویژگی مشترک هواداران، تمایل به جمع‌آوری‌کردن چیزهایی مرتبط با ستاره یا ستارگان موردعلاقه‌شان است. در حقیقت هواداران، آرشیوداران زبردستی هستند. اینترنت با داشتن آرشیو دردسترسی که به بی‌نهایت میل می‌کند، خدمت بزرگی به این گروه کرده است. البته این تمام ماجرا نیست. تا پیش از این، هواداران از تلاشی که برای یافتن عکس، اطلاعات و... می‌کردند، لذت می‌بردند؛ لذتی که شاید بیش از هر چیز ناشی از این بود که این تلاش آنها را از غیرهواداران متمایز می‌کرد، اما حالا هواداران با انبوهی از اطلاعات مواجه هستند که به‌سادگی در دسترسند و باید میان آنها دست به گزینش بزنند. حالا فضای دیجیتال، لذت تمایز از راه تلاش برای دست‌یافتن به اطلاعاتی خاص حول ستاره را کاهش داده و درمقابل لذت مشارکت و لذت تولید را به جماعت‌های هواداران اعطا کرده است. هرروز تعداد زیادی تصویر، ویدئو، نوشته و... در شبکه‌های اجتماعی و سایت‌های هواداری آپلود می‌شود که حاصل کنش‌های خلاقانه هوادارانی است که حالا دیگر آنها هم مخاطبانی برای خود یافته‌اند. این پدیده را می‌توانیم «شکل‌گیری شبکه‌های ستارگی» بنامیم که در آن مخاطبان یک ستاره، خود دارای مخاطبانی هستند و جماعتی را با ستاره پیوند می‌زنند. تجربه اجتماعی هیجانی و صمیمیت مجازی تجربه هیجانی، یکی از محورهای مهم در فعالیت‌ هواداران بوده و هست. به‌همین‌جهت بخش مهمی از جماعت هواداران را نوجوانان تشکیل می‌دهند. می‌توان گفت نوجوانان در فرایند هواداری خود، در حال هویت‌یابی باواسطه‌ای هستند که از جنس رسانه و ستاره موردعلاقه آنهاست. در حقیقت، ستاره برای نوجوانان هوادار، یک محمل برای تجربه اجتماعی باواسطه است که نوجوان تلاش می‌کند تنش‌های خود را در ‌گذار به بزرگ‌سالی و تماس اجتماعی بی‌واسطه از طریق او حل کند. بنابراین می‌توان گفت گرایش نوجوانان به یک ستاره، گویای تناقضات، مسائل و بحران‌هایی است که سازوکارهای تعلیم و تربیت وی از کودکی تا نوجوانی برای وی به وجود آورده‌اند و وی در پی حل‌وفصل آنها از طریق پیوستن به یک خرده‌فرهنگ هواداری است. تجربه اجتماعی هیجانی که هواداری در نوجوانان امروز پدید می‌آورد، متفاوت از نسل‌های پیشین است. یکی از ویژگی‌های اصلی این شکل از هواداری، نتیجه حس مجاورتی است که فضای مجازی به افراد حاضر در آن می‌دهد. به‌این‌ترتیب صمیمیتی مجازی با ستاره و دیگر افراد جماعت هواداری شکل می‌گیرد که این صمیمیت مجازی می‌تواند منجر به درگیری عاطفی و هیجانی بیشتر هواداران شود و از آن‌سو، حسی شبیه صمیمیت توأم با خودشیفتگی را در ستاره محبوب تشدید کند. به‌چالش‌کشیدن دانش و تخصص به‌طورکلی هواداران همواره در حال به‌چالش‌کشیدن دانش، تخصص و مهارت بوده‌اند و همیشه ستارگی مترادف با مهارت بیشتر در حرفه، هنر و... نبوده است، اما این ویژگی در فضای اجتماعی رسانه‌ای جدید شدت یافته است. ما هرروزه به صفحات مجازی افرادی برمی‌خوریم که ‌هزاران و حتی‌ میلیون‌ها دنبال‌کننده دارند، اما در دنیای واقعی هنر و حرفه خود به زحمت می‌توان آنها را در شمار متوسط‌ها آورد. اگر تاکنون می‌گفتیم هوادارشدن مردم و ستاره‌شدن ستارگان تابعی است از گرایش‌ها و نیازهای مردم و چه‌بسا مردم برای حل‌وفصل آنها، فوری‌‌ترین و سطحی‌ترین راه را برگزینند و با این گزاره تمایل مردم به ستاره‌های عامه‌پسند را توضیح می‌دادیم، امروز باید متغیرهای دیگری را نیز به عوامل گرایش هواداران به یک ستاره در شبکه‌های اجتماعی بیفزاییم. یکی از مهم‌ترین این متغیرها، به‌کاربردن استراتژی‌های برندسازی شخصی در رسانه‌های اجتماعی است. بنابراین ستاره امروزی، سیاست‌هایی را برای بازنمایی بی‌واسطه خود در فضای مجازی به کار می‌گیرد و با اتکا به شکل‌دادن هم‌زمان به کاریزما و صمیمیت، خود را با هواداران یگانه می‌‌کند. با این اوصاف دور از انتظار نیست که میزان توجه هواداران چندان رابطه معناداری با مهارت، دانش و تخصص ستاره نداشته باشد و چه‌بسا در جوامعی رابطه‌ای معکوس میان آنها برقرار شود. کنشگری و قدرت شهروندی امروزه، فرهنگ‌های هواداری در حال حرکت به سمت‌ فضاهای کنشگری هستند. این مسیریابی دور از انتظار نیست چراکه یکی از ویژگی‌های مهم رسانه‌های اجتماعی، قدرت بسیج‌كردن آنهاست. به‌این‌ترتیب فرهنگ‌های هواداری در اين بستر فضای رسانه‌ای، فرهنگ‌های هواداری کنشگرانه را پدید می‌آورند. اگر تا پیش از این نهایتا مخاطبان یک ستاره تلویزیونی با روابط‌عمومی‌ تماس می‌گرفتند و درخواست می‌کردند زمان برنامه را بیشتر کنند، حالا هواداران، شبکه‌های کنشگری را پدید می‌آورند که به آنها قدرت بیشتری می‌دهد. در حقیقت آنها به‌عنوان «شهروند- هوادار» دست به حضور اجتماعی و مطالبه‌گری می‌زنند. باید توجه داشت که این قدرت هواداران در بسیاری موارد می‌تواند به طور غیرمستقیم قدرتی برای ستاره محبوب باشد. به همین سبب نمی‌توان گفت که دنیای ستارگی، دنیایی سیاست‌زدوده است. ستارگان امروز نه‌تنها از شبکه‌های اجتماعی برای نیل به قدرت نمادین استفاده می‌کنند، بلکه مکانیسم‌هایی را برای مشروع‌کردن این قدرت به کار می‌برند که شرکت در فعالیت‌های بشردوستانه و همراه‌کردن هواداران با خود یکی از آنهاست. این قبیل فعالیت‌ها پیش از ظهور شبکه‌های اجتماعی نیز سابقه داشته است، اما امروز بی‌واسطه‌تر و متمرکزتر انجام می‌شود. نهایتا آنچه حائز اهمیت است این است که قدرت هواداران و ستارگان، به سبب مقتضیات اجتماعی رسانه‌ای گریزناپذیر است، اما اینکه این قدرت تا چه اندازه موجب کنشگری در فضای اجتماعی غیرمجازی می‌شود، تابع متغیرهای بسیاری از جمله مطالبات اجتماعی، نحوه پاسخ‌گویی جامعه به مطالبات مردم، نسبت میان عقلانیت و هیجانات در جامعه، شرایط فرهنگی و سطوح هواداری است. جماعت هواداری امروز جایگاه غیرقابل‌انکاری دارند و به خطا رفته‌ایم اگر تصور کنیم این جماعت‌ها را که مقاومت یکی از ویژگی‌های اساسی آنهاست، می‌توان تماما تحت کنترل گرفت. تلاش در این جهت محکوم به شکست است، اما شناخت دقیق از آنها می‌تواند منجر به شناخت جامعه، شکاف‌ها، نیازها و تعارضات آن شود. داشتن چنین نگاهی موجب می‌شود پیش از تلاش نافرجام برای به‌استخدام‌درآوردن ستارگان برای اجرای سیاست‌های فرهنگی مهم کشور، از خود بپرسیم این فرهنگ‌های هواداری حول کدام تعارضات اجتماعی شکل گرفته‌اند. توجه به این تعارضات و حل‌وفصل نهادمند آنها می‌تواند تأثیرات دیرپایی در فرهنگ عمومی ایجاد کند که با هیچ تیزر و تبلیغاتی و استخدام هیچ ستاره‌ای، دست‌یافتنی نیست.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.