شاهدان عینی و میراث حقیقت تاریخی
سیاوش رزمند
«کریستیان» در سالهای میانی پنجاهمین بهارش ایستاده است و با مدرک دکترایش در «انستیتو نفت فرانسه» یکی از آن شغلهای ایدهآل اروپایی را دارد که به او اجازه سفر به نقاط بیشماری از جهان را میدهد؛ بهعنوان یک کارشناس نفتی، او به صورت معمول احتیاجی نمیبیند که از پیشینه خانوادگیاش با مشتریان یا همکارانش سخن بگوید یا اینکه همواره به یاد بیاورد که بر خانوادهاش بههنگام دومین جنگ جهانی در ناحیه «آلزاس» فرانسه و در نزدیکی مرز با آلمان چه رفته است؛ اینکه مادر او ازسوی اشغالگران آلمانی مجبور به انتقال به رایش نازی بهعنوان معلم ذخیره شد و گشتاپو او را به دلیل صحبت به زبان مادری؛ یعنی فرانسه تحت آزار و ارعاب قرار میداد و در نهایت دایی جوانش را که بهاجبار برای دفاع از برلین فرستاده بودند. در سوی دیگر داستان و در جغرافیایی دورتر، در قفقاز و جمهوری سابقا شورایی و البته سوسیالیستی گرجستان، «تیموراز» کوچکیاش را به یاد میآورد که با شروع حمله آلمان به شوروی، بزرگترین برادرش برای دفاع از آنچه روزگاری سرزمین پدری و بهشت پرولتاریای جهان مینامیدند، به ارتش سرخ پیوست و در روزهای پایانی برای پیروزی نهایی به برلینی اعزام شد که دیگر کسی از خانوادهاش حداقل خبری از زندهبودنش نشنید. اینکه «شاهد عینی» در لغت چه معنایی را حمل میکند از این جهت میتواند راهگشا باشد که بخواهیم از دریچه این مفهوم حوادثی که در جهان اطراف و سیاست عمومی جهان اتفاق میافتد را نهاینکه؛ تحلیل و بررسی کنیم که تنها بتوانیم نظاره کنیم. همانطور که «تیموراز» و «کریستیان» به جنگ دوم جهانی، اشغال، ترس، قهرمانی، گشتاپو، کشتار، کمیسر خلق و نبرد برلین نگریستند چراکه آنها انسانهایی معمولی هستند که «شاهدان عینی» مینامیم. ما در خانههایمان نشستهایم که سیل جنگزدگان سوری از صفحه تلویزیون به اتاقهای پذیرایی سرازیر میشوند. در سال 2011، حوادث منتهی به انقلاب مصر، مردم سرتاسر جهان را پای تصاویر 24 ساعته از میدان تحریر قاهره نشاند و شور تغییر برای دنیایی بهتر را برای شهروندان کشورهایی که زیر بار فساد و دیکتاتوری درمانده بودند نوید میداد، بیرون کشیدهشدن قذافی را نگریستیم و به چشم دیدیم دیکتاتوری که با چادرهای گرانقیمت و سپاه دختران باکره آمازونی که دههها تنها صدای قابل شنیدن از صحرای نفتخیز لیبی بود، چگونه برای جانش به جوانان انقلابی التماس میکرد. ما تمامی این حوادث را به چشم دیدهایم: از خزان زودهنگام عربی و برآمدن جنون داعش در عراق و سوریه و لیبی، انفجارهای پیدرپی ترکیه و در آخر کودتا را یا از صفحه مانیتور کامپیوترهایمان یا از پنجره هتل خود در استانبول نظاره کردیم. نمیدانم امروز «پل کانروی»، عکاس جنگي در کدام گوشه جهان است و دوربینش را بهسوی چه کسی نشانه رفته است، شاید در خانهاش در انگلستان نشسته باشد، شاید هم همچنان مبارزی مصمم یا انسانی رنجبرده را به تصویر میکشد، همانگونه که پیش از این انقلاب لیبی، اشغال عراق، جنگ داخلی سوریه و درگیریهای قومی آفریقا را ثبت کرده بود. دوست دارم از او بپرسم که همچنان به اراده مردم عرب برای آزادی باور دارد، هنگامی که چهره «عمران» خاکوخونآلود را در حلب میبیند یا «آیلان» را بیجان در ساحل مییابد و جنگجویان ابوبکر البغدادی در داعش، وحشت را نه در عراق و سوریه که در سراسر جهان میپراکنند. شاهدان عینی میتوانند از گذشتهای که بر خود یا خانوادهشان رفته است بگویند یا اینکه بدل به یک «توریست حقیقت» شوند و مرزها را پشتسر بگذارند و تعطیلات خود را در مناطق جنگی یا سرزمینهایی که حتی به رسمیت شناخته نمیشوند سپری کنند. هنوز بسیاری از مردم آلمان بخشهایی از دیوار فروریخته برلین را در خانههایشان بهعنوان یادگاری نگه داشتهاند و از حاشیه پنجرههایشان مهاجران را در یک سو و خیزش «پگیدا» را در سوی دیگر میبینند، آنهم هنگامی که اروپا بیش از پیش یکراست به سوی سیاستهای نژادپرستانه میچرخد. «شاهدان عینی» هنوز رستگاری رومانیایی در 1989 (تنها حرکت خونین در میان دیگر نمونهها در مجارستان، بلغارستان، چکسلواکی و آلمان شرقی) را به یاد میآورند که چائوشسکوی تازه ازتهرانرسیده را جلو جوخه تیرباران قرار داد، امروز آنان آزادانه از خانه رهبر پیشین جمهوری سوسیالیستی رومانی دیدن و مرور میکنند که در روزهای آغازین رستن از پیمان ورشو سربازان در خیابانهای بخارست را با مسلسلی بر دست که سر پستهایشان از آنها سیگار گدایی میکردند. شاهدان عینی شاید دیگر چندان نیازی به خواندن «هرم» اسماعیل کاردار نداشته باشند برای اینکه زندگی روزانه در آلبانی به دوران «انور خوجه» را به یاد بیاورند، همانگونه که امروز هیچ شعری را نمیتوان یافت که بتواند همانند مجموعه مستند «جاناتان دیمبلبای» درباره روسیه، چهره برهنه امروزین پهناورترین کشور جهان را پیشروی جهانیان به نمایش بگذارد. شاهد عینی میتواند عکاس جنگ، فیلمساز مستند، خبرنگار، یک توریست ساده یا بهراحتی عضوی از یک خانواده معمولی از هر گوشه از جهان پیرامون باشد که هنگامی که نظارهگر درد یا رنج دیگری است، حداقل دست از سکوت دیگران برکشد. ما در جهانی زندگی میکنیم که همچنان میتوان روح «بیل هیکس»، استندآپ کمدین فقید آمریکایی، را در هوای تنفسمان نظاره کنیم که با نیشخندی بر لب میگوید: «جنگ جهانی چهارم، جنگی با سلاح چوب و سنگ خواهد بود». شاید دنیای امروز ما در میانه جنگ سوم جهانیاش است و در چنین جایی است که بیش از همه، نیاز به شاهدانی عینی برای روایت حقیقت برای آیندگان است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.