در باب متن و اجرا
دو شقِ تئاتر مدرن
پارسا شهري: «تنفس در هواي تئاتر» مجموعهاي است از بيست مقاله در باب درامِ مدرن، كه در دو فصلِ متن و اجرا آمده. مسئله پيوندِ متن/ اجرا زمينه تمام اين مقالات است. مترجمان اين مجموعه، علياكبر عليزاد و رضا سرور در مقدمه كتاب آوردهاند «پيوند و جدايي اين دو مقوله در تئاتر مدرن اساسا سنتي ديرپا و بسيار بحثبرانگيز است. اين در تئاتر مدرن است كه گرايش به متن/ تفسير/ دراماتورژي از يكسو و گرايش ديگري كه مبتنيبر گسست كامل از متن است از سوي ديگر كنار هم حركت ميكنند. كشاكش و تأثير ديالكتيكي اين دو سنت به بهترين شكل ممكن خود را در تقابل نويسنده و كارگردان بهعنوان خالق نشان ميدهد.» بعد مترجمان تبارِ اين تقابل را شرح ميدهند كه در دو شقِ اقتدار نويسنده، اقتدار كارگردان تعريف ميشود. شق اول كه بيشتر با كار برشت در مقام نويسنده مقتدر شكل گرفت براساس اولويت متن نمايشي و شق دوم هم آنتونن آرتويي است و برمبناي اولويت كارگردان و تحقير متن. «تقابل برشتي/ آرتويي و تلفيق آن در زمانه ما، هنوز هم به مسير خود، البته با تنشهايي كمتر ادامه ميدهد.» مقالات كتاب نيز با همين منطق بر اساس دوگانه متن و اجرا زير اين دو عنوان گرد آمدهاند. يازده مقاله مربوط به متن، هم مقالات موضوعي چون «استعارهاي در باب فرم دراماتيك» را دربر دارد و هم مقالاتي در باب بزرگان تئاتر، از ايبسن و استريندبرگ تا چخوف و سارتر و دورنمات و بكت. فصل دوم نيز با نُه مقاله به سبك و روش برشت، گروتفسكي، كانتور، پيتر بروك، مايك هامبورگر و ديگران ميپردازد. مترجمان درباره گزينش اين مقالات نيز توضيحاتي دادهاند: «اكثر مقالاتي كه در اين كتاب آمدهاند علاوهبر اينكه در يكي از دو مقوله بالا دستهبندي ميشوند، ويژگي مشترك ديگرشان مدرنبودنشان است.» بعد مترجمان خود را دلبسته تفكري معرفي ميكنند كه ترجمهشان كردهاند تا شائبه سفارشيبودن ترجمههاشان را كنار بزنند. آنها در عين ردِ اتهام «كشكول»بودن يا كتابسازي، اعلام ميكنند كه اين كتاب دعوي پركردن شكافهاي نظري موجود در تئاتر را ندارد و مينويسند: «شايد در بهترين حالت اين مقالات نمايانگر سمتوسويي نظري باشد كه از هشت سال پيش در گروه تئاتر 84 پيدا شد و تا حد زيادي همزمان در عمل تئاتري نمود يافت.» بهاينترتيب اين كتاب ميتواند نمونهاي از پيوند نظريه و عمل در تئاتر ما باشد. با اين شرح و مقدمه، «تنفس در هواي تئاتر» ترجمهاي صرف نيست، بلكه سعي دارد بهطور انضمامي نسبت نظريه را با نمايش نشان دهد. وضعيت اخير تئاتر ما نيز از ضرورت ترجمه و انتشار اين مقالات خبر ميدهد. تئاتري كه تا چندي پيش بيشتر به سمتِ تئاتر تجربي ميل ميكرد و مدتي است كه به سمت متنهاي معروف تئاتر جهان رفته. درعينحال مقالات اين مجموعه كه غالبشان در ده سال اخير ترجمه شده و اينجا گرد آمدهاند، تا حدي شمايي از وضعيت و خلا دورههاي مختلف دهه اخير را به دست ميدهند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.