یادداشتی بر ایوانف امیررضا کوهستانی
جریان سیال زندگی امروز
دکتر اِشا صدراِشکوری
امیررضا کوهستانی بار دیگر با ایوانف به صحنه تئاتر ایران میآید؛ کارگردانی ایرانی که در گستره جهانی تئاتر امروز در تلاش برای امضایی نو، همواره دست به تجربه زده است. «ایوانفِ» کوهستانی برگرفته از نمایشنامهای کلاسیک و از نخستین آثار نمایشی آنتوان چخوف، داستاننویس و نمایشنامهنویس مهم روسی، است که در حیات کوتاه 44سالهاش بیش از 700 اثر ادبی آفریده است. همین امر شاید نزدیکشدن به چخوف را سخت کند، اما ایوانف چه چخوفیاش و چه کوهستانیاش، روایتی رئالیستی از زندگی در عصر خالقان آن است؛ کوهستانی همچون چخوف نمایش را به چهار پرده تقسیم میکند. چهار پردهای که با انزوا، گپوگفتهایی برای هیچ شروع میشوند، از آدمهایی که نشستهاند و منتظر تأییدند، شخصیتهایی که هرکدام برای رسیدن به اتوپیای خود رؤیا میبافند. کنت پیر؛ دایی ایوانف میخواهد بالاخره روزی به مسکو برود و باله را از نزدیک ببیند، ایوانف میخواهد برود، شاید روزی به «خارج»! او حتی نمیداند درگیر مهاجرت تنهایی یا دوتایی است یا درگیر از برکردن زبان انگلیسی. اما بههرحال، او «در آستانه» است، ساشا رفته، برگشته و درنهایت باز هم میرود، پدر ساشا و باقی شخصیتها هر کدام بهنوعی سرگشته اتوپیایی هستند که به آن نرسیدهاند، برایش تلاشی هم نکردهاند و همین انفعال دست به اضمحلال آنها خواهد زد. اما نکته تأثیرگذار در خلال ترکیببندی و شالودهشکنی این چهار پرده آن است که همه آنها با روایتی تراژیک تمام میشوند. پرده اول؛ آنا همسر ایوانف است با آن سکون و سکوتِ بیحد ِ ایوانف و درنهایت آنا با آن بیماری مدرنش -سرطان- و همه هراسش از راندهشدن از سوی ایوانف؛ ایوانفی که آنا به خاطرش خانواده را ترک کرده، از ثروت پدر محروم شده و حالا در تنهاییاش برای او و نه سرطان درد میکشد. ایوانف به تولد دخترکی جوان رفته است. تراژدی در یک جمله خلاصه میشود. آنا: «مگه امروز تولد ساشاست؟». در همه اثر دیالوگها جریان سیال زندگی امروزند و به نظر میرسد کوهستانی نهفقط برای مخاطب ایرانی، که گفتوگوها را چنان سیال نوشته است که انسان معاصر آنها را بهخوبی میشناسد. کوهستانی ایوانف چخوف را در سه ساعت خلاصه نکرده است، او منِ امروزیای را به صحنه برده که در تمنای اضمحلال خویش دستوپا میزند. ایوانف آینده ترسناکی است؛ ترسناکتر از حقیقتی که میان تکتک کاراکترهای این اجرا موج میزند آن هم به شکلی اغراقشده و درعینحال بسیار واقعی هستند. به نظر میرسد کوهستانی ذاتا شبیه خود چخوف در نوشتن ایوانفش است؛ همانقدر قدرتمند و همانقدر رئال. چنانکه آینهای در برابرت میگذارد که تصویر حماقتت را به رخ بکشد. پرده دوم؛ راهحلهای ساده ایوانفی است برای فرار و فرار و فرار از مسئولیت و زندگی، حضورش در تولد ساشای جوانِ از فرنگ بازگشته و پدر و مادر نزولخورش که معادلات اقتصادی-بانکی را برهم زدهاند. اما آنا همچنان راوی تراژدی است. او ناخواسته شنونده نوار صوتی ساشا با خندههایی بلند و کشدارش همراه با ایوانف میشود. سندهایی که در هیچ دادگاه امروزیای اعتبار ندارند. ضبط صدا هم همانقدر بیخاصیت است که چکهای زینا مادرش. اما روایت این تراژدیها با آنایی که با بیماریای محصول مدرنیته در حال نزدیکشدن به مرگ است، در پرده سوم به اوج میرسد. مردان بر تختخواب او، بر ملحفههای سفیدش گوشت خام را به سیخ میکشند. کسی هم منتظر آنا نیست و آنا درنهایت با سیگاری که سرطان را به سخره میگیرد، تراژدی مردنش را کامل میکند. به نظر میرسد کوهستانی با این ساختارشکنیاش از متن چخوف، آگاهانه در پی انتقال چهار مفهوم (کانسپت) کلی در این چهار پرده است. او المانهایی که پایههای اصلی اثر چخوف هستند را حفظ کرده است و بر این پایهها بنای خودش را بالا برده -آنهم بسیار معاصر با زمانه خویش- و ایوانف کاملا مدرنی خلق کرده که اینبار نه در راه سقوط طبقه اشراف در روسیه که در مسیر بهتصویرکشیدن سقوط انسان امروز است. در پرده چهارم؛ تمام قیلوقال خاموش نیکلای ایوانف با تراژدی ترکِ نوعروسش ساشا آن هم در روز عروسی تمام میشود. آنقدر خونسردانه ایوانف بر تختش میخ شده که انگار از ابتدای خلقت از آن تکان نخورده است و همزمان در پایانِ اجرا سندِ روسی -متن ایوانف چخوف- هم رو میشود. شخصیتهای پرحرف ایوانف معاصر، با شخصیتهای گزافهگوی روس قرن نوزدهمی با هم یک فرق عمده دارند، آنها باور داشتند به آن و ما هنوز باورش نکردهایم. همچنان که داییجان کنت در پرده اول به آنا میگوید: «تو هیچیات نیست، فقط سرما خوردی». آیا ما، -انسان معاصر- فقط سرما خوردهایم؟ اما همه ترس آنجاست که آیا این ایوانف ماییم یا رؤیای ما؟ و مدام به دنبال جنبههای بیرونی اتفاقی باشیم که از ما میگذرد. ایوانف میگوید: «امثال شماها منو اینجوری کردین». این اثر نمونه موفقی از بازتولید اثری کلاسیک است، ایوانف کوهستانی کمترشباهتی به ایوانف چخوف و اقتباسهای همچنان چخوفیاش در گذر یک قرن از زمان اولین اجرای این اثر دارد و کوهستانی مؤلفی موفق در راستای «از آنِ خودسازی» ایوانف چخوف است. ایوانف روزهای پایانی اجرایش را هماکنون در سالن استاد ناظرزادهکرمانی با حضور بازیگرانی همچون محمدحسن معجونی، سعید چنگیزیان، مهین صدری، وحید آقاپور، محمدرضا نجفی، فریبا کامران، علی باقری، فاطمه فخرایی، رضا بهبودی و نگار جواهریان طی میکند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.