ورود بحران سوریه به مرحله جدید
اردشیر زارعیقنواتی
با ورود ارتش ترکیه به خاک سوریه و تصرف شهر «جرابلس» بهوسیله نظامیان این کشور، تحولات سوریه وارد فاز جدیدی شده است که بسیاری از محاسبات پیشین را دگرگون خواهد کرد. تحولات سوریه از همان ابتدا در چارچوب یک مناقشه منطقه و بینالمللی قابل ارزیابی بود که همه بازیگران حول محورهای متفاوت هریک به فراخور اهداف و منافع خود ایفای نقش میکردند. امروز نیز آنچه در عرصه سیاسی-نظامی این بحران میگذرد خارج از این قاعده کلی نبوده و هیچ نیرویی نمیتواند در بازی شطرنج سوریه مستقلانه عمل کند. در عرصه داخلی این کشور هماکنون چهار جریان و نیروی رقیب وجود دارد که بیشترین تقابل بین دولت دمشق و حامیان «بشار اسد» با گروههای مسلح و تروریسم بنیادگرای اسلامی وجود دارد و بخش سوم در قالب احزاب سیاسی دموکرات اپوزیسیون نیمهقانونی با درک ماهیت گروههای متنوع تروریست و اجتناب از ویرانی بیشتر کشور راهحل سیاسی را مدنظر داشته و تا حدودی به دولت نزدیک شدهاند. اما موقعیت ژلاتینی نیروی چهارم در قالب نیروهای کرد روژاوا موضوعی سیال است که جایگاه این نیرو را در وضعیت کنونی نامشخص و پرهزینه کرده است. اما در عرصه خارجی وضعیت به دلیل منافع متفاوت و بعضا متضاد بازیگران فعال در بحران سوریه، بسیار پیچیدهتر و جبهه مدام در حال تغییر است. در عرصه خارجی از همان ابتدا دو جبهه بزرگ که یکی حول محور دمشق-ایران-روسیه شکل گرفته و دیگری حول محور واشنگتن-بروکسل-اعراب محافظهکار- ترکیه گردهم آمده بودند که فصلالخطاب رقابت آنان در میدانهای جنگ تعیین میشد. درحالیکه آرایش نیروها در حوزه سیاسی و داخلی سوریه تقریبا تثبیت شده است، ولی در عرصه خارجی بحران هماکنون با توجه به تحولات جدید تغییرات بزرگی ایجاد شده و منافع قدرتهای منطقه و بینالمللی به طور مرتب دچار نوسانات کمی و کیفی شده است. این تغییر جبههها در حوزه بیرونی بهواسطه نقش تعیینکننده آن بر بازیگران داخلی همزمان معادلات را دچار یک دگرگونی اساسی کرده است که چنانچه بهوسیله این نیروها بهدرستی درک نشود، میتواند هزینههای سنگینی را بر آنان تحمیل کند. رهبران منطقه روژاوا بهخوبی تحولات جدید را درک نکردند یا اینکه سعی کردند با یک اقدام بازدارنده سیر تحولات را تغییر دهند. متأسفانه این رهبران درک خوبی از مناسبات قدرت در عرصه منطقه و بینالمللی نداشته و بیش از حد روی حمایت آمریکا حساب باز کرده بودند درحالیکه واشنگتن هر چقدر با آنکارا دچار اختلاف باشد، ولی هرگز بزرگترین متحد خود در منطقه و دومین ارتش بزرگ ناتو را قربانی روابط تاکتیکی با کردهای چپگرای روژاوا نخواهد کرد. ولی اینکه چرا دولت دمشق و مسکو که بهشدت نسبت به نقض حاکمیت سرزمینی سوریه تا به امروز حساس بودهاند و بهشدت نیز نسبت به ورود ترکیه به مرزهای خود هشدار میدادند، امروز فقط به یک محکومیت سیاسی و تأکید بر نقض اصولی حقوق بینالملل درباره تجاوز ترکیه بسنده میکنند، ریشه در یک بازی بزرگتر و چیدمان احتمالی ژئوپلیتیک خواهد داشت. اقدام ترکیه حتی برخلاف تصور رهبران کرد سوری، بلافاصله حمایت آمریکا، آلمان، فرانسه و بریتانیا را هم به همراه داشت و رهبران روژاوا بهوضوح دیدند از طرف متحدان غربی خود هم رودست خوردهاند. در اینجا بین اهداف ترکیه و محور روسی یک انطباق منافع حول شکست پلان بیآمریکا شکل گرفته است که میتواند پایانی بر اتصال سه کانتون «جزیره، کوبانی و عفرین» که تا حدود زیادی مانع از تجزیه یا حتی خودمختاری اساسی از نوع نمونه «اقلیم کردستان عراق» میشود. از طرف دیگر روسها و متحدان آنان به احتمال زیاد نسبت به ترکیه و اهداف کلان آن چندان اعتمادی نخواهند داشت و در صورت همکارینکردن این کشور در پذیرش استراتژی سرکوب نهایی تروریسم جهادی و ایفای نقش مثبت در جریان مذاکرات صلح آتی، احتمال رقمخوردن یک منازعه از نوع دیگر هم همزمان وجود دارد. این مقطع تاریخی برای رهبران روژاوا بسیار مهم خواهد بود و بعد از تجربه شکستخورده خود در نزدیکی بیش از حد به محور آمریکایی چنانچه این نیروی ترقیخواه به درک درستی از معادلات و مناسبات جدید قدرت در منطقه برسد، میتواند با ترمیم روابط خود با روسیه و دمشق موقعیت مطلوبتری کسب کند. از آنجا که آمریکا هماینک بیش از آنچه تعیینکننده معادلات در بحران سوریه باشد، به نوعی گروگان گروههای تروریست و متحدان منطقه خود است، طرف مطلوبی برای معامله روژاوا نخواهد بود. در وضعیت جدید انقلاب روژاوایی و اصولا هر نیروی سیاسی ترقیخواه دیگر که بخواهد در آینده سوریه جدید جایگاه مطلوبی را کسب کند، باید در حین حفظ استقلال و آرمانهای خود در چارچوب مناسبات جدید قدرت ایفای نقش کند. بدون تردید در این مناسبات قدرت با توجه به شکست برنامههای آمریکا و درگیربودن این کشور با رقابتهای بهشدت مخرب انتخابات ریاستجمهوری ماه نوامبر توان نقشآفرینی آلترناتیوی را در عرصه بحران سوریه نخواهد داشت.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.