|

نقش فرد در اقتصاد

«موقعیت تجار و صاحبان صنایع در ایران عصر پهلوی» عنوان مجموعه کتاب‌هایی است که علی‌اصغر سعیدی درباره شخصیت‌های تأثیرگذار در اقتصاد ایران و نقش و اهمیت آنها تألیف کرده است. از این مجموعه با تألیف علی‌اصغر سعیدی تاکنون زندگی‌نامه خانواده‌ لاجوردی (گروه صنعتی بهشهر)، محمدرحیم متقی‌ایروانی (بنیان‌گذار کفش ملی) و حاج‌محمدتقی برخوردار، پدر صنایع خانگی ایران (پارس الکتریک) منتشر شده. گرچه نویسنده داعیه بررسی تاریخی و بی‌طرفانه کارآفرینان ایرانی را دارد، اما حاصل کار از داوری‌های ایدئولوژیک مصون نیست. به‌خصوص اگر به این نتیجه توجه کنیم که «مطالعه‌ این شرح‌حال نه‌تنها می‌تواند تا حدی معمای توسعه‌نیافتگی ایران را از پس پرده وضعیت زندگی کارآفرینان و صنعتگران از جمله علی خسروشاهی نشان دهد، بلکه اهمیت تحقیقات تاریخی را جایگزین برخی کوته‌بینی‌ها به کنش‌های اقتصادی آنها می‌کند». (از پشت جلد کتاب) نگریستن به توسعه از منظر تاریخچه فعالیت‌های فردی تجار پیش از انقلاب مسئله‌ساز است و بی‌توجهی به عوامل ساختاری در اقتصاد ایران. بااین‌همه و صرف‌نظر از رهیافت کتاب، از خلال روایت تاریخی آن می‌توان به نکات مهمی درباره مناسبات اقتصادی پیش از و در بحبوحه انقلاب پی برد و از این منظر کتاب حائزاهمیت است. کتاب با بررسی چند‌جانبه زندگی و کار خسروشاهی، روایتی از رابطه و تضاد‌های گفتمانی و ایدئولوژیک بین نیروهای سیاسی و اجتماعی و همچنین سرمایه‌داری و دولت پیش و پس از انقلاب به دست می‌دهد. در دوران تظاهرات و ناآرامی‌های قبل از انقلاب، گروه صنعتی مینو به دلیل وجود شبکه توزیع مویرگی خود برای فروش محصولات، بسیار کمتر از سایر صنایع با مشکل نقدینگی و پرداخت‌نکردن دستمزد کارگران روبه‌رو شد. به‌علاوه در این دوران با ناآرامی و اعتصاب عمده‌ای نیز مواجه نشد و به دلیل ماهیت خوراکی و دارویی‌بودن تولیداتش، مواد اولیه مورد نیازش با وجود اعتصاب در گمرکات، ترخیص و تخلیه می‌شد و فعالیت‌های شرکت تا جای ممکن ادامه داشت. بعد از انقلاب، جایگاه صاحبان صنایع مدرن به‌شدت متزلزل و نامشخص شد. علی خسروشاهی در خارج به‌سر می‌برد، با وجود اینکه از اوضاع کاملا آگاه بود، به ایران برگشت و با وجود مشکلات کارگری، کم‌و‌بیش در کارخانه حضور می‌یافت. روزنامه‌های روز چهارشنبه اول اسفند 1358 خبر دادند که برخی کارگران شرکت مینو کارفرمای خود را گروگان گرفته‌اند. در آن زمان موج اول ملی‌شدن صنایع در تیرماه 1358 به سلامت از سر شرکت مینو گذشته بود، زیرا این گروه صنعتی، نه قرض زیادی به بانک‌ها داشت، نه وابستگی به رژیم قبلی. این امر ائتلاف داخلی علیه خسروشاهی را ناامید کرد چون شرکت مینو مشمول بند «دال» قانون حفاظت از صنایع شد. این بند شامل کسانی می‌شد که هیچ مسئله‌ای نداشتند و دولت هم از آنان حمایت می‌کرد. در این زمان، فشارها علیه علی خسروشاهی بیشتر شد و کارگران شرکت را به ابراز نظریه‌ای تازه با عنوان «جداکردن مالکیت از مدیریت» سوق داد. نتیجه این نظریه، کوتاه‌کردن دست خسروشاهی و مدیران معتمدش از کارخانه بود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.