به بهانه ۵ شهریور، سالروز تولد غلامرضا تختی
خودکشی سقراطی پهلوان
«من بیشتر وقتها با کتابهای پلیسی و یادداشتهای فاتحین و مغلوبین جنگهای گذشته، خود را سرگرم میکردم و خواندن آنها همیشه اثر خوبی در روحیه من باقی میگذارد، بهخصوص اینکه هیتلر را با تمام حماقتش، دوست داشتم؛ اینکه میگویم دوست داشتم، نهاینکه خیال کنید او را آدمی لایق میدانم نه. من به او احترام میگذارم بهواسطه اینکه او بزرگترین درس زندگی را به من یاد داد که چگونه باید با دشمنان ستیز کرد و در هر راه مشکلی به هدف رسید». (غلامرضا تختی، کیهان ورزشی، دیماه 46). آیا او از ستیز با دشمنان خود ناامید شده بود که نوع مرگش هم به قهرمان غیرمحترم زندگیاش شبیه شد؟ باوجود شایعات قتل تختی، بعد از گذشت نزدیک به 50 سال از حیات او حتی دوستان و نزدیکانش هم دیگر اعتقاد محکمی نسبت به کشتهشدن او ندارند. زمان بهنفع فرضیه خودکشی جلوتر رفته است تا قتل. آن زمان این عقیده وجود داشت که ساواک او را به دلیل محبوبیت زیاد و وفادارنبودن به حکومت به قتل رسانده است و این ایده هم در بین مردم شیوع زیادی داشت. همین شایعات بود که موجب شد مراسم هفتمین روز درگذشت غلامرضا تختی در ابنبابویه به یک همایش سیاسی علیه حکومت شاه تبدیل شود؛ واقعهای که با هجوم مأموران امنیتی خاتمه یافت، اما بر ابهامات پیرامون مرگ جهانپهلوان افزود. جلال آلاحمد، در مقالهای که سال ۱۳۴۷ منتشر کرده بود، با اشاره به مراسم سوگواری تختی مینویسد: «از آنهمه جماعت هیچکس، حتی برای یک لحظه، به احتمال خودکشی فکر نمیکرد». این درحالی بود که دولت وقت بر خودکشی تختی تأکید داشت و مدرکش، وصیتنامه تختی بود که دو روز قبل از مرگش، در دفترخانه اسناد رسمی شماره ۲۰۲ تحت شماره ۳۴۲۸ و با تعیین کاظم حسیبی، از اعضای جبهه ملی، بهعنوان سرپرست فرزندش، «بابک» به ثبت رسانده بود. روزنامههای اطلاعات و کیهان در روز ۱۸ دی ۴۶ نوشتند: «غلامرضا تختی بهخاطر اختلافات خانوادگی با همسرش، شهلا توکلی، بر اثر خودکشی جان باخته است. از انگیزههای ممکن برای خودکشی، مواردی چون ناکامیهایش در مسابقات در پایان عمر ورزشی تختی نام برده میشود. علی میرزایی، سردبیر فصلنامه نگاه نو، چند سال قبل در یادداشتی که به مناسبت سالروز درگذشت تختی در مجله خود منتشر کرده بود، نوشت: «تختی از سال ۱۳۴۲ به بعد بارها به ساواک احضار شد و اطرافیان شاه با ناکامی از نزدیککردن او به دربار و حکومت، فشارها را افزایش دادند. تختی حتی در مواردی از ورود به ورزشگاهها منع میشد. تختی پس از دوری دوساله از رقابتهای ورزشی، برای چهارمینبار در بازیهای المپیک شرکت کرد و برای نخستینبار در این بازیها مدالی کسب نکرد. بر پایه اسناد بهجامانده، حکومت میل داشت تختی بدون تمرین و آمادگی جسمی و روحی در میدان حاضر شود و با شکستخوردن، محبوبیت خود در میان مردم را از دست بدهد. از سوی دیگر مردم نیز خواهان شرکت او در مسابقههای جهانی بودند. در چنین شرایطی تختی در سال ۱۳۴۵ نیز در بازیهای جهانی شرکت کرد و بار دیگر دستخالی به ایران بازگشت. برخلاف تصور و انتظار طرفداران شاه، محبوبیت تختی پس از دو ناکامی او، نهتنها کمتر نشد که افزایش نیز یافت». باوجود عکسی دونفره و در حال گپوگفت از تختی و شاه در اواخر دهه 30، اما به نظر میرسد با نزدیکترشدن تختی به جبهه ملی، بر فاصله او و دربار روزبهروز افزوده میشد. مقایسه آن عکس با عکسی از تختی در کنار آیتالله طالقانی، مسیر سیاسی زندگی این کشتیگیر را بهخوبی ترسیم میکند. تختی در حالی به جبهه ملی نزدیک شده بود که از یکسو شایعاتی درباره حسادتها و تنگنظریهای شاپور غلامرضا، رئیس وقت کمیته ملی المپیک و بهویژه بعد از ماجرای معروف ورزشگاه مطرح میشد. میگویند تختی در باشگاه پولاد کشتی را زیر نظر یکی از کشتیگیران قدیمی به نام بلور تمرین میکرد. شاهپور غلامرضا پهلوی، رئیس کمیته المپیک بود و بعضی مواقع به سالن ورزشگاه میآمد و کشتیها را از نزدیک تماشا میکرد، گاهی اوقات هم که قرار بود مدالی اهدا کنند، او مدالها را به گردن ورزشکاران میآویخت. هر کشتیگیری که روی تشک کشتی میرفت، با ورود خود رو به شاهپور غلامرضا که در بالا نشسته بود تعظیم میکرد، ولی تختی از همان ابتدا وقتی روی تشک میرفت، مطلقا رو به سمت شاهپور غلامرضا نمیکرد و بهسوی مردم در سه طرف دیگر خم میشد و تعظیم میکرد. گفته میشد که این رفتار تختی برای برگزارکنندگان و مسئولان کشتی سنگین بود و تبعاتی داشت. همان که بعدا دستمایه علت مرگ او هم شد. میگویند سالن کشتی محمدرضا شاه کنار پارک شهر بود، اما دستور داده بودند که نگذارند او وارد شود. کشتی مستقیم از رادیو در حال پخش بوده که دوستانش او را از در پشتی وارد ورزشگاه میکنند و صدای «تختی تختی» گفتن از سوی جمعیت بلند میشود و بلافاصله برنامه رادیو قطع میشود و شاهپور غلامرضا که آنجا حضور داشته، از ورزشگاه بیرون میرود. در زمان انقلاب هم شایع شده بود که او قاتل تختی است، اما خسرو سیف، از اعضای سابق جبهه ملی، این ایده را قبول ندارد و گفته است: «ابدا. نسبت به چهچیزی حسادت کند؟ مگر ورزشکار بوده است؟ این یک برنامه کلی دربار بود. شاه میدانست که تختی در جبهه ملی است و جبهه ملی خنجر تیزی بود که شاه به آن حساسیت داشت. خیلیها عضو جبهه ملی بودند، اما تختی مطرح بود، پهلوان بود، محبوب بود. تختی را نمیشد راحت حذف کرد. این فشارهای روحی روی او آمده بود که دست به این کار زد. او خودکشی کرد، اما عواملی باعث این خودکشی شد. این عوامل به حکومت بازمیگردد». او البته دلایل دیگری را هم مزید بر این و در خودکشی تختی مؤثر میداند: «وقتی مسیر زندگی او را دنبال کنیم، میشود فهمید او چطور به جایی رسید که چنین کاری کرد. تختی علاوه بر اینکه ازدواج کرده بود، اما تعهداتش به خانواده خودش سر جایش بود، چون سرپرست خانوادهاش هم بود. در راهآهن شاغل بود؛ اما از کار بیکارش کردند. بااینحال زیر بار هیچ کمکی هم نمیرفت. شاهد بودم در سختترین شرایط زندگیاش به او پیشنهاد کردند از عکسش برای تبلیغات تیغ ریشتراشی استفاده شود و ۲۵ هزار تومان بگیرد؛ اما زیر بار نرفت. بالاترین جایزه بلیت بختآزمایی آن زمان ۲۵هزار تومان بود، با این پول میشد یک خانه خرید. امیرسیاه که «کالجبار» را داشت وضع مالیاش خیلی خوب بود و میتوانست به او کمک کند و حتما پیشنهادهایی هم داشته؛ اما امکان نداشت از او کمک بگیرد. برادرانش هم چالشهایی برایش ایجاد میکردند. تنگناهای مالی رویش فشار میآورد. نه فقط شغلش که از میدانهای ورزشی هم کمکم داشتند کنارش میگذاشتند». خونی که بند نمیآید نگاه یعقوب حیدری که گویا کتابی درباره تختی در دست نگارش دارد هم به نگاه سیف نزدیکتر است؛ او معتقد است مرگ تختی خودکشی سقراطی بوده؛ او به سایت تاریخ ایرانی گفته بود: «من در این کتاب با مرور زندگی این ورزشکار از دوران کودکیاش که مصادف بود با حکومت رضاشاه پهلوی تا دوران جوانیاش که همزمان بود با حکومت محمدرضا پهلوی، به مقوله خودکشی این ورزشکار ایرانی پرداختهام...؛ بارها و بارها از او خواسته شد از سیاست کنار بکشد و او زیر بار نرفت... من بهشدت معتقدم که خودکشی تختی، خودکشی سقراطوار بود. او با خودکشی خود در واقع شاه را کُشت». این خودکشی سقراطی یعنی تختی هدفمند دست به این کار زده و از پیش درباره آن فکر کرده بود تا جایی که روایت خسرو سیف هم میتواند این ادعا را تکمیل کند: «یادم هست همان شب که او خودکشی کرد، تعدادی از دوستان ازجمله آقای جیرهبندی با یک ماشین آمدند دنبال من. تختی چند دوست شمالی داشت که آنها هم در ماشین بودند و من نمیشناختمشان. من دوستان سیاسیاش را میشناختم. یکی از آنها در همان حالت ناراحتی مدام توی سرش میزد و میگفت او هفته قبل آمده بود شمال و میگفت من میخواهم خودم را بکشم؛ ولی ما باور نکردیم و فکر کردیم دارد شوخی میکند، سربهسرش گذاشتیم و گفتیم کی حلوایت را بخوریم. گریه میکرد و به خودش لعنت میفرستاد که من نفهمیدم، او جدی گفت و من نفهمیدم». از سویی دیگر شواهد دیگری به جز مسائل سیاسی هم بود که بر گمانه قتل تختی دامن میزد؛ حفره خونی پشت سر جسد، اگرچه درباره آن هم هنوز اتفاق نظری وجود ندارد؛ برخی معتقد بودند این حفره اثر گلولهای شلیکشده به پشت سر تختی بوده است؛ اما برخی هم شهادت دادهاند به هنگام جابهجایی از سوی مأموران یا در غسالخانه سرش به زمین خورده و لکههای خون ناشی از آن ضربه بوده است. به نوشته «خراسان ورزشی»، چند سال بعد فرامرز خدادادیان، خبرنگار روزنامه کیهان، گفت: «موقع انتقال جسد از اتاق هتل آتلانتیک من آنجا بودم. مأموری که یک طرف جنازه را گرفته بود دستش سر خورد. سر مرحوم بهشدت به زمین خورد و آسیب دید؛ این علت همان لکههای خونی بود که در غسالخانه روی سر تختی وجود داشت...». سیدمحمد آلحسنی، معروف به «آقممد» که از دوستان بسیار نزدیک تختی به حساب میآید، دراینباره میگوید: «اگر قضیهای که خبرنگار کیهان گفته به فرض مثال درست هم باشد، پس چرا پشت سر مرحوم خونی بود و یک حفره عمیق وجود داشت؟ من خودم با انگشتانم آن را لمس کردم». حسین شاهحسینی به نکته دیگری اشاره میکند: «جنازه در محل تشریح بود و روی آن یک پارچه سفید کشیده بودند، وقتی یکی از کارکنان ملحفه را برداشت گفتم چرا پشت سرش خونی است؟ گفت برای تکهبرداری این کار را کردهاند. روایت زیاد است». نبی سروری، دوست نزدیک جهان پهلوان در باشگاه پولاد هم بهخوبی همهچیز را در خاطرش نگه داشته: «وقتی در غسالخانه او را میشستند، من روی سرش آب میریختم. دیدم از پشت سرش دارد خون میآید. سرش شکافته شده بود، مدام آب میریختیم؛ اما بند نمیآمد». وفادار به مصدق ورود تختی به حوزه سیاست به زمان تشکیل جبهه ملی دوم اواخر دهه 30 و اوایل دهه 40 باز میگردد. او زمانی به برخی اعضای حزب زحمتکشان نزدیک بود و بعد از طریق دکتر خنجی که از زحمتکشان انشعاب کرده بود و در جریان کنگره «جبهه ملی» که سال ۱۳۴۱ تشکیل شد، عضو رسمی شورای جبهه ملی شد. در شورای جبهه ملی کمیتههای مختلفی تشکیل شد، ازجمله کمیته دانشگاه، بازار، محلات و ورزشکاران. تختی مسئول کمیته ورزشکاران بود و در یکی از همین جلسات است که کمیته لو میرود و ساواک همه را دستگیر میکند. گفته میشود تختی و یک نفر دیگر از پلههای ساختمان بالا رفتند تا از راه پشتبام فرار کنند؛ اما ساواک پشتبام را هم محاصره کرده بود؛ اما چون تختی چهره جهانی بود و روی او حساسیت وجود داشت، دوران کوتاهی در زندان ماند.
تختی هیچوقت وارد هیچ حزب و دسته خاصی نشد؛ اما همواره عضو جبهه ملی و یک مصدقی وفادار باقی ماند. حسین شاهحسینی، اولین رئیس سازمان تربیتبدنی پس از انقلاب و عضو سابق جبهه ملی، درباره شرکت تختی در مراسم مصدق گفته است: «با وجود محاصره کامل احمدآباد از سوی مأموران حکومتی او به محل تدفین مرحوم مصدق میرود که البته این کار تختی هم باعث وحشت حکومت شده بود، چراکه اگر مردم باخبر میشدند که تختی در مراسم حضور دارد از روستاها و اطراف برای دیدن تختی سرازیر میشدند و فضا شلوغتر میشد، ازاینرو او را بهشدت و با واهمه از مراسم دور کردند». تختی یک بار که از سوی رئیس سازمان تربیتبدنی وقت از او خواسته شد برای دیدار با شاه اقدامی انجام دهد، گفته بود: «با کسی که با دکتر مصدق چنین میکند و منافع ملی را از بین میبرد، حتی نباید حرف زد...». خیلیها مثل عبداله موحد کشتیگیر همعصر او میگویند تختی به آن معنا سیاسی نبود و او را بهزور سیاسی کردند و برای همین هم فقط عضو جبهه ملی ماند و وارد احزاب دیگر نشد. او گفته است: «تختی تا جایی که من شناختم و مدتها در اردوها با او شطرنجبازی کردم، آدمی سیاسی نبود و برای خودم دلایلی دارم. به نظرم اگر هم عضو گروهی شده بود، او را به آن سمت کشیده بودند و بهتر بگویم بهزور او را بردند و تختی رویش نمیشد به آنها بگوید که نمیخواهد کار سیاسی انجام دهد. تختی انسان آزادهای بود و هر کاری که انجام میداد برای مردم کشورش بوده، نه به خاطر حزب خاصی». حسین شاهحسینی معتقد است: «تختی تفکرات خاص خود را داشت و اگر در راهی میرفت، برای این بود که بتواند خدمتی به جامعه انجام دهد و حقیقت این است که شاید در آن مقطع نگاهش این بود که اینگونه میتواند برای سیاست و جامعه مفید باشد. میل به رشد و حضور در عرصههای اجتماعی هم برای تختی بسیار اهمیت داشت». خسرو سیف از اعضای سابق جبهه ملی که با تختی هم نشست و برخاست داشته اما نظری کاملا برعکس دارد: «مگر کسی مثل امامعلی حبیبی خودش سیاسی بود؟ اتفاقا این حکومت بود که سعی داشت از برخی ورزشکاران به نفع خود بهرهبرداری سیاسی کند، کاری که با تختی نتوانست بکند و این رمز ماندگاری و تفاوت تختی بود. حبیبی که نماینده مجلس شده بود، هر سال در سالگرد کودتای ۲۸ مرداد که رژیم نام قیام ملی به آن داده بود، در میدان مخبرالدوله به نمایندگی از ورزشکاران سخنرانی میکرد. اما تختی اصلا دنبال جاه و مقام نبود. تازه رهبران جبهه ملی برای اینکه کمی جلو او را بگیرند که تند نرود نصیحتش میکردند». تختی بهشدت هوادار مصدق بود. خسرو سیف میگوید: «وقتی برای مسابقات جهانی میرفت از آنجا سوغاتهایی با تصاویر مصدق میآورد، فندک، بشقاب و پتو. خطرناک بود اما او میآورد به دوستان میداد، به خود من یک بشقاب با تصویر مصدق داد. وقتی من مسئول باشگاه جبهه ملی بودم آن را زده بودم بالای سرم». اگر مرگ تختی به زندگی سیاسی او گره خورده است اما محبوبیت او و جهانپهلوان لقبگرفتنش بیشتر به زندگی اجتماعی او باز میگردد تا مرگش. چهره مردمی و شخصیت اجتماعیاش، حضور فعالش برای جلب کمکهای مردمی در سیل تهران و زلزله بوئینزهرا و نقلشدن اخبارش دهان به دهان، بر محبوبیت او میافزود. در ماجرای سیل تهران میگویند که تختی یک روز را اعلام عمومی کرد، لنگی به سر بست و کیسهای در دست گرفت و برای جمعآوری کمکهای مردمی خیابان ولیعصر فعلی را از بالای تجریش تا راهآهن پیاده راه افتاد، مردم هجوم آوردند و گونیگونی کمک جمع شد. در خاطرات بعضی از نزدیکان تختی درباره کاروان جلب کمکهای مردمی تختی برای زلزلهزدگان بوئینزهرا روایت شده است که نیروهای ساواک در خیابان پهلوی سابق کاروان او را متوقف کردهاند؛ اما ابوالفضل حسینپور، کشتیگیر و دوست تختی میگوید: کسانی که مانع شدند، نیروهای شهربانی بودند. به گفته او «نیروهای شهربانی سر خیابان نادری جلوی کاروان را میگیرند و اصرار میکنند که باید کارت و پرچم شیر و خورشید داشته باشید که آقای تختی قبول نمیکند و جمعیت با صلوات از سد مأموران میگذرد». در نهایت تختی با کمک کمیتهای که در جبهه ملی تشکیل شده بود، خودش شخصا کالاها و پولها را به قزوین برد. کالاها بین زلزلهزدگان توزیع شد و با پولهای جمعشده دو مدرسه به نامهای دهخدا و ضیاءالدین حاج سیدجوادی و یک درمانگاه ساخته شد. بابک تختی تنها فرزند جهانپهلوان سالها بعد گفت که درباره هیچکدام از احتمالات مرگ تختی یعنی «خودکشی یا قتل» به نتیجه قطعی نرسیدهایم اما آنچه مهم بود زندگی تختی بود نه مرگش.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.