کارآگاه آبله درگذشت
اسماعیل مؤمنی
دکتر «دونالد آینسلی هندرسون»، اپیدمیشناس آمریکایی و سرپرست گروه بینالمللی مبارزه با آبله در دهه 1980، روز دوشنبه اول شهریور، در 87 سالگی درگذشت. «لی هندرسون»، دختر این محقق گفت دلیل مرگ پدرش در بیمارستان، مشکلات ناشی از شکستگی مفصل ران بود. دکتر هندرسون را به دلیل کارش با عنوان «کارآگاه بیماری» میشناختند. تلاشهای وی موجب شد بیماری آبله بیش از 30 سال پیش، ریشهکن شود. دکتر هندرسون را در همه جهان بهعنوان یکی از پیشتازان بهداشت عمومی میشناختند؛ زیرا در دهههای ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ در این زمینه بسیار تلاش کرده بود. به دلیل کوششها و دستاوردهای وی بود که بشر، درنهایت توانست بر بیماری آبله غلبه کند و جان میلیونها نفر را نجات دهد. این بیماری علاوه بر آنکه باعث درد زیادی میشود، اغلب با پیدایش زخمهایی در پوست و صورت همراه است. این بیماری به مرگ یکسوم بیماران منجر میشد. در سال ۱۹۸۰ اعلام شد این بیماری مسری، کاملا ریشهکن شده است. سازمان بهداشت جهانی، دکتر هندرسون را در سال ۱۹۶۶، به سرپرستی مبارزات برای مقابله با آبله انتخاب کرد. این بیماری در آن زمان هنوز در آفریقا و آسیا شایع بود. در آن زمان احتمال موفقیت دکتر هندرسون را ناچیز ارزیابی میکردند؛ اما او به جای اجرای یک برنامه واکسینهسازی انبوه، سعی کرد موارد شیوع بیماری را منزوی و بومیها را به طور منظم واکسینه کند. هندرسون چندین سال بهعنوان یک مقام رسمی در مرکز کنترل و پیشگیری بیماری و سازمان جهانی بهداشت، کار میکرد و پس از آن بهعنوان رئیس دانشکده بهداشت عمومی دانشگاه جان هاپکینز انتخاب شد. وی همچنین مشاور علمی و بیوتروریسم سه رئیسجمهور آمریکا بود. او همچنین پستهای آکادمیک و پزشکی دیگری نیز داشت. «تام اینگلزبی»، مدیر مرکز پزشکی امنیت بهداشتی در دانشگاه پیتسبورگ آمریکا، در ستایش دکتر هندرسون گفت: او «واقعا جهان را به جای بهتری تبدیل کرد». آشنایی با آبله: آبله یکی از مرگبارترین بیماریهای تاریخ محسوب میشود که تنها در قرن بیستم، باعث مرگ حدود 300 میلیون نفر شد. این بیماری به وسیله ویروس واریولا ایجاد میشود و میتواند انسان را به تب و علائم شبه آنفلوآنزا، دچار کند که درنهایت به ظهور جوشهای چرکین منجر میشود. حتی کسانی که نجات پیدا میکردند و در اثر این بیماری نمیمردند، نابینا میشدند یا ظاهر زشتی پیدا میکردند. ادوارد جنر، پزشک انگلیسی در قرن 18، دریافت ویروس آبله گاوی باعث ایجاد ایمنی در برابر آبله میشود. جنر را بهعنوان پدر واکسن آبله میشناسند. این روش با گذشت زمان تکمیل شد. در سال 1949، آمریکا به دلیل واکسیناسیون سراسری از آبله پاک شد؛ اما این بیماری در دیگر کشورهای جهان همچنان جولان میداد. هندرسون در دهه 1960 و 1970، در مرکز کنترل و پیشگیری بیماری و برای سازمان جهانی بهداشت کار میکرد و سرپرست گروه کوچکی از کارشناسان بهداشت عمومی و گروه بزرگی از مددکاران بود. این گروه به شناسایی بیماران و ایزولهکردن آنها میپرداخت و افرادی را که با بیماران ارتباط داشتند، واکسینه میکرد. این کمپین بسیار تأثیرگذار بود؛ زیرا واکسن به شکل خشک ساخته شده بود و میتوانست دمای بالای مناطق استوایی را تحمل کند. این واکسن را به گونهای ساخته بودند که افراد غیرمتخصص هم میتوانستند از آن استفاده کنند. ذخیره عامل بیماری: اگرچه از دهه 1980 به بعد، موردی از آبله مشاهده نشد و مشکلاتی را پدید نیاورد؛ اما دانشمندان آمریکایی و روسی ذخایری از این بیماری را نگهداشتهاند و تأسیساتی در سیبری و آتلانتا بهطور رسمی از این ویروس نگهداری میکنند که البته تحت مقرارت شدید ایمنی از آنها نگهداری میشود. هندرسون چندین سال پیش، درخواست کرده بود این نمونهها را نابود کنند؛ زیرا به باور وی، نگهداری از این میزان آبله بسیار خطرناک است. به باور محققان چون به تازگی هیچکس با ویروس آبله مواجه نشده است، در صورت شیوع مجدد آن، ممکن است اکثریت مردم جهان در برابر آن آسیبپذیر باشند. تاریخ آبله: آبله، یک نوع بیماری واگیر است که عامل آن یکی از دو ویروس آبله درشت یا آبله ریز است. ویروس آبله در رگهای ریز پوست، دهان و گلو جایگیری میکند. گمان میرود آبله 10 هزار سال پیش از میلاد در میان مردم پدید آمده باشد. شاید نخستین نشانههای پیداشده از آبله، جوشهای چرکی است که در بدن مومیاییشده رامسس پنجم، فرعون مصر، دیده شده است. تا قبل از اینکه محمد بن زکریایرازی کتاب «الجدری و الحصبه» را بنویسد، آبله را با سرخک یکی میگرفتند؛ اما رازی در این کتاب که کهنترین و مهمترین کتابی است که پیرامون آبله و سرخک نوشته شده است، اینها را دو بیماری جداگانه معرفی کرد و به بیان تفاوتهای این دو پرداخت. گفته میشود تا پیش از قرن نوزدهم، یکی از بزرگترین بلایایی که دامنگیر بشر میشد، آبله بود. تنها دو بیماری دیگر یعنی طاعون و مالاریا به اندازه آبله قربانی میگرفتند. واکسن آبله: ادوارد جنر را بهعنوان کاشف واکسن آبله میشناسند که میلیونها نفر را از مرگ شوم رهانید و چندینمیلیون نفر دیگر را از ظاهر زشت و وحشتناکی که بر اثر ابتلا به این بیماری ایجاد میشود، نجات داده است. جنر واکسن خود را در پی کار طولانی و طاقتفرسا در آزمایشگاه کشف نکرد؛ بلکه به شکل اتفاقی به آن دست یافت. شیردوشی در 19 سالگی به او گفته بود که هرگز به آبله مبتلا نخواهد شد چون قبلا به آبله گاوی مبتلا شده است. بعدها وقتی جنر پزشک شد و به بیفایدهبودن تلاشهایش برای درمان این بیماری پیبرد، جمله آن شیردوش را به خاطر آورد. او تحقیق کرد و دریافت شیردوشان تقریبا هرگز دچار آبله نمیشوند حتی وقتی که از مبتلایان به آبله پرستاری میکنند. بههمیندلیل به نظرش رسید آبله گاوی را به افراد تلقیح کند، تا آنها را از ابتلا به بیماری مرگبارتر آبله مصون کند. وی دریافت آبله گاوی باعث ایمنی در برابر آبله میشود. قوه تشخیص او به اندازهای بود که توانست به ارزش این حقیقت پی ببرد و از آن استفاده کند. واکسیناسیون آبله در ایران: سال 1264 قمری، نخستین برنامه دولت ایران برای واکسنزدن به فرمان امیرکبیر آغاز شد. در آن برنامه، کودکان و نوجوانان ایرانی را آبلهکوبی میکردند اما چند روز پس از آغاز آبلهکوبی، به امیرکبیر خبر دادند مردم از روی ناآگاهی نمیخواهند واکسن بزنند بهویژه که چند نفر از فالگیرها در شهر شایعه کرده بودند که واکسنزدن باعث راه یافتن جن به خون انسان میشود. هنگامی که خبر رسید پنج نفر به علت ابتلا به بیماری آبله جان باختهاند، امیر فرمان داد هرکس که حاضر نشود، واکسن آبله بکوبد، باید پنج تومان به صندوق دولت جریمه بپردازد. جالب آنکه برخی افرادی که پول کافی داشتند، پنج تومان را میپرداختند و از آبلهکوبی سر باز میزدند. برخی دیگر نیز هنگام مراجعه مأموران در آبانبارها پنهان میشدند یا از شهر بیرون میرفتند. اما کمکم تأثیر مایهکوبی یا واکسیناسیون مشخص شد و دیگر کسی از آن گریزان نبود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.