رامکردن پوپولیسم سرکش
خاویر سولانا.مسئول سابق سیاست خارجی و امنیتی اتحادیه اروپا
در بسیاری از دموکراسیهای غربی، پوپولیستهای دستراستی که از پیروزی خودخواندهشان بر نخبگان حکومتی سرمست شدهاند، بیش از پیش بر این مدعا که جهانیسازی ریشه تمامی مصائب و مشکلات شهروندی است، پافشاری دارند. این مدعا، حتی اگر رهبران سیاسی از مدتها پیش تجارت آزاد و جریان سرمایه را بهعنوان نسخه رفاه پیچیده باشند، برای آنانی که استانداردهای زندگیشان در دهههای اخیر افت چشمگیری داشته، از جذابیت قابلتوجهی برخوردار است. درست به همین دلیل است که باید با این استدلال به مقابله برخاست. البته که نارضایتی اقتصادی به تنهایی احساسات ضدجهانیسازی را برنمیانگیزد. پوپولیسم حتی در کشورهایی با نرخ پایین بیکاری و درآمدهای افزایشی نیز ظهور یافته است. اما چنین نارضایتیهایی همان هسته حقیقتی را فراهم میآورد که رهبران پوپولیست از آن برای جلب حمایت مردمی استفاده میکنند. امثال دونالد ترامپ و مارین لوپن نمیتوانستند به تنهایی جای پایشان را در عرصه سیاسی کشورهایشان باز کنند؛ چه برسد به آنکه بخواهند عنان رهبری را بهدست بگیرند. آنان از این احساس و باور شهروندان که طبقات سیاسی آنان را تنها گذاشتهاند، سوءاستفاده کردهاند؛ طبقاتی که ضمن تبلیغ فواید جهانیسازی، اجازه دادهاند نابرابری تا سطح بیسابقهای افزایش یابد. شکی نیست که جهانیسازی نابرابری را در بین کشورها به جد کاهش داده است. اما درون کشورها، نابرابری به شدت افزایش یافته است. بیشترین منفعت جهانیسازی نهتنها از آن طبقات متوسط و مرفه آسیایی شده، بلکه درصد بالایی از جمعیت جهانی را از لحاظ درآمد نیز بینصیب نگذاشته است. برای مثال، ضریب جینی در ایالات متحده در سالهای 1990 تا 2013 افزایشی پنج واحدی را تجربه کرده است. نابرابری در چین، هندوستان و اغلب کشورهای اروپایی هم حالا شاید با شتابی کمتر، افزایش یافته است. به رغم رشد نابرابریها، فواید جهانیسازی در کشورهای در حال توسعه ملموستر بوده است. در حقیقت، فضای باز اقتصادی به میلیونها شهروند کشورهای در حال توسعه کمک کرده تا از فقر و فلاکت نجات یابند. به همین دلیل است که برانکو میلانوویچ، اقتصاددان صرب- آمریکایی میگوید، جهانیسازی منشأ بزرگترین تحول در درآمدهای فردی از زمان انقلاب صنعتی تاکنون بوده است. اما این درست همان جایی است که بسیاری از شهروندان کشورهای پیشرفته صنعتی به مشکل برمیخورند. آنان به خودی خود، مخالف کاهش فقر در کشورهای دورافتاده نیستند. اما اگر به این باور برسند که برای مثال، چینیها در حال ثروتمندترشدن هستند، در حالی که دستمزدهای حقیقی خودشان همچنان ثابت و راکد مانده است، زیر بار جهانیسازی نخواهند رفت. در این بین، اگر متمولترین اعضای این جوامع پیشرفته صنعتی نیز ثروتمندتر از پیش شوند، آنگاه شرایط برای بروز شورشهایی بر علیه هیأت حاکمه مساعد خواهد شد. تصویر «نخبگانی غیرقابل اعتماد»، خوراکی ایدهآل برای پوپولیستهایی است که ادعا میکنند جهانیسازی پول و قدرتی بیسابقه نصیب ثروتمندان و قدرتمندان کرده است. اما این جهانی که پوپولیستها و موکلان آنان در سودای بازآفرینیاش هستند، جهانی متشکل از دولتهایی خودکفا و برابریطلب که از تمامی تحولات پیرامون خود مجزا شدهاند، هیچگاه وجود نداشته و نخواهد داشت. هرگونه تلاشی برای بستن دروازههای اقتصاد و در مراتبی پایینتر، مرزها به طرز فاجعهباری شکست خواهد خورد. تنها راه جلوگیری از موج فزاینده و تخریبگر پوپولیسم و ممانعت از انحراف به سمت تمهیدات ویرانکننده حمایتی، برقراری ارتباطی دوباره با رأیدهندگان مأیوس و درمانده و یافتن شیوهای برای پاسخگویی به نارضایتیهای اقتصادی حقیقی مردم است. وظیفه اصلی یک دولت ملی، حفاظت از تعادل اجتماعی در مقام ستون فقرات نظامهای دموکراتیک است. ازهمینرو، رهبران نباید درصدد رد جهانیسازی برآیند، بلکه باید تلاش کنند تا آن را در مسیر پیشبرد منافع و بهبود رفاه شهروندانشان هدایت کنند. در این بین، طرح ابتکاراتی شجاعانه برای غلبه بر نابرابری از اهمیتی حیاتی برخوردار است. افزون بر اقداماتی موقت که با هدف بهبود فوری اوضاع اقتصادی مردم در دستور کار قرار میگیرد، رهبران باید با طرح و توسعه نظامهایی مشخص، اطمینان حاصل کنند که شهروندانشان برای رشد و شکوفایی بلندمدت در عرصهای جهانیشده نیز به اندازه کافی تجهیز شده باشند. خلاقیت، مهارتهای حل مسئله و قابلیتهای میانفردی از ملزومات این مهم هستند. گذشته از این، مقامات ملی و دولتی نیز باید با همکاری یکدیگر نظام حاکمیت جهانی را بهبود بخشند. در سالهای اخیر، کاستیهای متعدد ساختارهای موجود در حاکمیت جهانی، بهخصوص در رابطه با مسائلی چون بیکاری و مالیاتبندی، به وضوح آشکار شده است. بحث و گفتوگو درباره اقدامات لازم برای کاهش نابرابری در دستور کار اجلاس ماه آینده گروه 20 که بناست در چین برگزار شود، قرار گرفته است. اما گفتوگو بهتنهایی کافی نیست؛ رهبران جهانی باید اطمینان حاصل کنند که صحبتهایشان عاقبت به عملی عینی بدل خواهد شد. آنان البته باید بدانند هرچه زودتر دست به عمل بزنند، بهتر است؛ چراکه تحولات جاری بازار کار که در نتیجه پیشرفت هوش مصنوعی و علوم روباتیک به وقوع پیوسته، در آینده نزدیک حلوفصلکردن معضل نابرابری را دشوارتر از همیشه خواهد ساخت. بنابر هشدار سازمان همکاری و توسعه اقتصادی، خودکارسازی وظایف و کارهای دستی و تکراری بیش از همه آن نیروی کاری را تحتتأثیر قرار میدهد که دارای مدرک دانشگاهی نبوده و در حال حاضر از شرایط اقتصادی به شدت عاجز شدهاند. در سال آتی میلادی، انتخابات مهمی در اروپا و ایالات متحده برگزار خواهد شد. اگر پوپولیستها پیروز شوند، بسیاری از دستاوردهای مهم اجتماعی در مخاطره خواهد بود. در نتیجه، بسیار حائز اهمیت است که رهبران ملی همین حالا اثبات کنند از عزم و توانایی لازم برای رویارویی با معضل نابرابری و همچنین فلاکت آنانی برخوردارند که احساس میکنند از قطار جهانیسازی جا ماندهاند. پیروزی پوپولیسم بر ناتوانی طبقات سیاسی در قبال نیازهای شهروندانشان دلالت خواهد داشت. پیروزی کارزار خروج از اتحادیه اروپا در بریتانیا باید تاکنون ما را از توهم مصونیت از تهدیدها و مخاطرات پیرامونمان بیرون آورده باشد. همواره احتمال آن وجود دارد تا آنچه در تصورمان نمیگنجد، به وقوع بپیوندد. پوپولیستها میتوانند پیروز شوند. اکنون زمان آن است تا رهبران ملی نشان دهند گوشبهزنگ هستند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.