شهرام کرمی نویسنده و کارگردان «خروس میخواند»:
به موضوعات جامعه ايراني ميپردازم
«خروس میخواند» آخرین نمایش از شهرام کرمی، کارگردان و نمایشنامهنویس، است که اینروزها در تالار سمندریان تماشاخانه ایرانشهر و با بازی رویا افشار، سروش طاهری، سیروس همتی، مهلقا باقری، یعقوب صباحی، بهنام شرفی و فرامرز قلیچخانی به صحنه آمده است. خانوادهای میخواهند پدر را به خانه سالمندان بسپرند و خانه را بفروشند و... . این نمایش برگرفته از شعری از نیما یوشیج و این هم بریدهای از آن شعر است: قوقولیقو، خروس میخواند/ از درون نهفت خلوت ده/ از نشیب رهی که چون رگ خشک/ در تن مردگان دواند خون/ میتند بر جدار سرد سحر/ میتراود به هر سوی هامون. چگونه است شعری از نیما یوشیج بهانهای برای نوشتن نمایشنامه «خروس میخواند» میشود؟ شعر خروس میخواند نیما فقط منبع الهام بود؛ یک حسونگاه خاص که هر اثر هنریای میتواند در مخاطب ایجاد کند. هنرمند در خلق اثر خود از منابع مختلف الهام یا تأثیر میگیرد. برای من این تجربه با شعر نیما ایجاد شد و نمایشنامه من هیچ ارتباط معناییای با شعر نیما ندارد، بلکه فقط این شعر حس من را برای خلق یک اثر زنده کرد. یک تصویر یا حرف یا حتی یک حس میتواند چنین منبع مهمی برای هر نویسندهای باشد. این نگاه اجتماعی شما که همواره در نوشتههایتان به آن میپردازید، چه ضرورتی دارد؟ بستر بیشتر آثار من موضوعات اجتماعی است. این نوعی علاقه فردی است. نمیدانم چرا و چطور، اما میتوانم این ویژگی را نوعی روش برای خودم بدانم. رئالیسم اجتماعی در آثار من نمود زیادی دارد. اول از همه من برای نوشتن اثری درباره موضوعات جامعه خودم کار میکنم. آن هم از نوع ایرانی و نه زبان ترجمهای. متأسفانه در آثار عمده نمایشنامهنویسان ایرانی زبان ترجمهای یا حتی شخصیتهای غیرایرانی یا گروه خاصی از طبقه اجتماعی ایران نمود زیادی دارد. ولی من همیشه سعی کردهام به موضوعات جامعه ایرانی و با شخصیتهای ایرانی بپردازم. ضرورت این نگاه من این است که وظیفه هنرمند را توجه به موضوعات پیرامون جامعه خود میدانم و نمایشنامهنویسی را مبنایی برای رؤیاپردازی شخصی خود یا تجسم ایدهآل و مطلق جامعه نمیدانم. ضرورت کار یک هنرمند پرداختن به موضوعاتی است که در فضای اجتماعی زندگی تجربه میکند. سالمندان موضوع تازهای نیستند و شما برای تازگیاش در صحنه چگونه تلاش کردهاید؟ نمایشنامه خروس میخواند داستانی تکراری و آشنا دارد؛ درباره رابطه فرزندان یک خانواده که میخواهند پدر پیر خود را به آسایشگاه ببرند. این پوسته و ظاهر درام است. آنچه در نمایش خروس میخواند دستمایه من برای پرداخت درام شده، کنش درونی اشخاص و رابطه فرزندان یک خانواده است که میتواند مظهر و المان رابطه اشخاص جامعهای باشد که در گسست ارتباطی خود دچار فاصله شدهاند. حس کردهاید بینامتنیتان در کارتان حضور پررنگی دارد؟ برای مثال، شمعدانیهای نقره از بینوایان ویکتور هوگو و نامهرسان از سه خواهر چخوف که در اینجا پیرمردی است که سروش طاهری بازی میکند؟ ارجاعات من در نمایشنامه آگاهانه است. شمعدانیها یکجور وامگرفتن از رمان بینوایان ویکتور هوگو است که شما بهدرستی اشاره کردهاید. حتی یکی از شخصیتها به اسم شخصیت رمان هم اشاره میکند. این یکجور رجوع به نشانه شناختهشده است؛ نوعی رجعت به نشانه که مخاطب با آن مأنوس است. همان موقعیتی که پدر برای بخشش به آن فکر و عمل میکند، شبیه گذشت شخصیت مرد روحانی در رمان بینوایان است و البته شرایط این دو شخصیت و کارکتر آنها فرق دارد. درباره شخصیت سروش چنین منظوری نداشتم ولی چون به آثار چخوف علاقه دارم، بدون شک این ارجاع میتواند یکجور دریافت ذهنی ناآگاهانه باشد. همواره در اجرا بر مینیمالیسم تأکید میورزید چرا؟ نوع رئالیسمی که به آن علاقه دارم، واقعگرایی کامل نیست. دریافت مخاطب از واقعیت برای من اهمیت دارد حتی اگر نمایش انتزاعی اجرا شود. دلیلی ندارد مضمونی واقعی با جزئیات را تحلیل کنم یا اینکه علاقهای به این کار ندارم. میتوان گفت این شیوهای است که پس از سالها کار هنری به آن رسیدهام. این فکر قالیهای ایرانی در پلانهای روی زمین ایده شماست یا منوچهر شجاع؟ این ایده دریافت منوچهر شجاع بود و خیلی درست و دقیق متن را تحلیل کرد و بهتناسب شیوه اجرائی من بود. برای همین بهسرعت تا این ایده را منوچهر شجاع مطرح کرد با آن موافقت کردم. منوچهر شجاع یک طراح صحنه خلاق و تحلیلگر است. عمدهکسانی که کار طراحی را انجام میدهند، به جنبه بصری صرف بیشتر از هر چیز توجه دارند. اما منوچهر شجاع ابتدا نمایش را کامل خواند و چند جلسه با من جلسه گذاشت و تحلیل کرد تا به تفسیر مشترکی برسیم. بیشتر جلسات تمرین کنار گروه بود و از همه مهمتر اینکه اصلا طراحی صحنه را تزيینی یا بهاصطلاح دکوراتیو نمیبیند. درک و تحلیل و طراحی این طراح صحنه باذوق و خلاق، دریچه جدیدی از نمایشنامه را برای من باز کرد و طرح او همان بود که من میخواستم. بازیگران هیاهویی ندارند درحالیکه کنشها پرهیاهوست. این پرهیز از بروز حس چه معنایی دارد؟ نمایش من مبتنی بر دریافتگری است. نمیخواهم مخاطب من صرفا درگیر هیجان و احساسات شود. ما داستانی تکراری و آشنا داریم که در زیر متن و کنش شخصیتها هیاهوی زیادی وجود دارد. میخواستم تماشاگر که از سالن بیرون میآید جای هیجان و احساسات کاذب، به نمایش من فکر کند. این خاصیت بزرگ تئاتر است که مخاطب را میتواند با خود درگیر کند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.