|

نقدی بر نمایش مرده‌فروش به نویسندگی داریو فو

روابط کاسب‌کارانه پدر و دختر

حمید کاکاسلطانی* : نمایش‌نامه «مرده‌فروش» اثر «داریو فو»، نویسنده سرشناس ایتالیایی قرن بیستم کشور ایتالیا است. «داریو فو» نویسنده، کارگردان، نقاش و آهنگ‌ساز بزرگ در سال 1997 جایزه نوبل را دریافت کرد و آثار او به 30 زبان دنیا ترجمه شده است. از آثار او می‌توان «اسرار کمدی»، «مرگ تصادفی، یک آنارشیست»، «حساب پرداخت نمی‌شه»، «روزی از نو روزی از نو، مده آ و...» نام برد و اکثر نمایش‌نامه‌های او در ایران به روی صحنه رفته است. داریوفو در آثارش با زبانی طنز و گزنده اما شفاف نابسامانی‌های سیاسی و اجتماعی را نشان می‌دهد و پرده از روی سالوس‌کاری‌ها و تقلب‌ و ریا برمی‌دارد. «داریو فو» توانست سیاست‌مداران را وادار کند تا در خط‌مشی خود تجدیدنظر کنند. نمایش‌نامه «مرده‌شور» را خانم «مهرنوش دارا» در سالن «استاد مشایخی» به روی صحنه آورده. نمایش، داستان روابط کاسب‌کارانه پدر و دختری است که در کافه‌ای واقع در یک روستا با شیوه‌های مختلف مانند قمار، تقلب و کلاهبرداری درآمد کسب می‌کنند و اتفاقاتی رخ می‌دهد و درنهایت ماهیت واقعی آنها برملا می‌شود. «داریوفو» در این اثر نشان می‌دهد افکار شیطانی و رذالت‌های انسانی در هر شکل و شمایلی، محکوم به شکست است؛ اینکه چگونه انسان گاهی در تله تنیده‌شده خود گرفتار و اسیر تارهای تقلبی خود می‌شود. و به قولی، «دست بالای دست بسیار است». در این اثر شخصیت و حوادث ساده هستند و گره‌های نمایشی در چند بخش از نمایش تعلیق‌های زیبایی را به وجود می‌آورد و تماشاگر را غافلگیر می‌کند. چند نقطه اوج کوچک و در انتها و در نقطه اوج نهایی همه‌چیز برملا می‌شود و ماسک‌های دروغین از رخسار شخصیت‌ها کنار می‌رود و توطئه‌ها آشکار می‌شود. داریو فو در یک قالب کمدی توانسته است جنبه‌های زشت انسانی را نشان دهد؛ اینکه سوداگری و نفع‌طلبی خودخواهانه چگونه نزدیک‌ترین و زلال‌ترین روابط انسانی را نابود و همه داشته‌ها را علیه خودش علم می‌کند. خانم «دارا» سعی کرده است با شیوه بدیهه‌سازی و انتخاب درست متن نمایش و بازیگران مستعد، دقایقی سرگرم‌کننده توأم با تفکر را برای مخاطب احیا کند؛ «طراحی صحنه» ساده و قابل باور یک کافه با توجه به نوع صحنه دور از هرگونه تجمل با یک پیشخوان و چند میز و صندلی، طراحی لباس منطقی و بازیگرانی که سعی داشتند به نقش نزدیک شوند. آنچه موجب شده است بازی بازیگران کمی غلوشده به نظر برسد، درنظرنگرفتن فاصله کم تماشاگران با صحنه بوده است که آن هم اجتناب‌ناپذیر و مربوط به سالن نمایش است. بازی روان بازیگران قابل ملاحظه است و اگر چنانچه خانم «دارا» به‌عنوان کارگردان ایفای نقش «ماریا» را به بازیگر دیگری محول می‌کرد، می‌توانست تسلط و احاطه بیشتری بر صحنه داشته باشد. اگرچه بازی او باور‌کردنی و منطقی است. نکته مهم و قابل اشاره اینکه ریتم نمایش تا اواسط نمایش و معرفی شخصیت‌ها درست و منطقی است اما نبود سکوت‌های نمایشی و شتاب‌زدگی در نیمه دوم نمایش سبب شده است گره‌ها و نقطه‌عطف‌های نمایش در رویدادهایی که منجر به فهم بیشتر شخصیت‌ها شود، ناکام باشد؛ جاهایی که هویت اشخاص بازی مانند مشتری و ماریا و... تغییر می‌کند یا اینکه چگونگی روابط بین شخصیت‌ها مبهم است، بنابراین به نظر می‌رسد کارگردان زمان بیشتری را صرف بازی‌های فردی بازیگران گذاشته است نه آشکار‌سازی نقطه‌‌عطف‌های نمایش. در هر حال، اینکه یک گروه نمایشی صادقانه و بی‌آلایش یک نمایش اثرگذار را منطبق با شرایط اجتماعی کنونی در یک سالن کوچک در معرض دید مخاطب قرار دهد، تحسین‌شدنی است. * عضو هیأت‌علمی دانشگاه آزاد اسلامی

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.