گفتوگو با فرزاد امینی، کارگردان نمایش هیپولیت
تراژدی فقدان انسان
رضا آشفته: فرزاد امینی در نهمین نمایش خود بر آن است خوانش تازهای از درام «هیپولیت» از شاهکارهای اوریپید که از همعصران سوفکل و آشیل در یونان باستان است، به صحنه بیاورد. زندگی هیپولیت نیز بیشباهت با سیاوش نیست، اما در اینجا تفاوتهایی هم در قصه هست که او را در مدار تهمتها به چالش وامیدارد و ما به شکل تازهای که در اتکای با حرکتنگاری (کورئوگرافی) و نمایشهای آیینی و آوایی است، این نمایش را در صحنه تماشا میکنیم. با امینی درباره این نگاه و دگرگونی گپ زدهایم: چرا شما هیپولیت رابرای یک اجرای مدرن مناسب دیدید؟ روح این روزگارم نیستی است. نیستی اگر نیستی است، پس چگونه است که هست. این نیستی است که هست. اما نیستی مگر میتواند هست باشد. تراژدی هیپولیت، تراژدی هستیای است که نیستی است. آنچه هیپولیت را هلاک میکند بر مدار مروت و قانونبودن اوست و آنچه آدمیان پیرامون او را زنده نگه میدارد، چرخش بر مدار تبهکاری و تباهی است. تراژدی هیپولیت، تراژدی فقدان انسان است. هیپولیت به مثابه انسان، انسانی به تمامی انسانی، در گرداب فقدان اگزیستانس خویش هلاک میشود. این هلاکت نتیجه تباهی جامعهاش است. این هلاکت، هلاکت آتن است. آن رئالیسمی که به اوریپید نسبت میدهند از پرداختن او به هلاکت سرچشمه میگیرد. اندیشه تراژیک او و البته دو دیگر تراژدینویس کلاسیک یونان، از هومر جدا شده است، از دشتودمن و از سواحل آفتابی و شمشیرهای آخته خدایان برای عشق. آنان به شهر (پولیس) قدم گذاشتهاند و مسئلهشان قانون و نهاد شرور آدمی است که در وضع تربیتنایافته و غیرشهری، حاصلش قساوت است. تراژدی هیپولیت، طرحافکنی بنیاد متافیزیکال شر است، یعنی یکی از ستونهای اندیشه مدرن در متن هیپولیت، در متن دوران قدیم، ظهور یافته. هیپولیت، جدید در قدیم است. روح دوران که روح آدمیان پیرامون هیپولیت است، قانون شرارت و تبهکاری است و نظام حکمرانی نیز به این شرارت جان و هوش سپرده و هیپولیت را که اسطوره مروت است، به نیستی میکشد. آن رئالیسمی که به اوریپید نسبت میدهند چنین ریشه فلسفیای دارد. اوریپید از لاهوت المپ و سپهر هومر به ناسوت فرود میآید و انسانش زشت، خونآلود، خشن، فریبکار، نگونبخت، کینهورز، تنها، افسرده و پرخاشگر است. طبیعت یا زنانگی یا هرجومرج احساسات در «لحظه» در مقابل هیپولیت (یا نظم و قانون و اخلاق فتوت) است. هیپولیت شکست میخورد و جز نیستی تقدیرش نیست. هیپولیت، هستی نیستی است. به سراغ هیپولیت رفتم، چراکه تقدیر جامعه و فرهنگم بر نظمونسق نیکسرشتی نبود. این همه فتوتنامه و حکایت از عیاری و عیاران در تاریخ ادبیاتمان اعتراف به فقدان عیاری و فتوت است، نه وجود آن، تراژدی هیپولیت تراژدی فقدان است. ازاینرو آنچه به جای این فقدان قرار میگیرد، همانا نیستی است. حقیقت همان است که در «داش آکل» روایت شده. رسم عیاری، رسم هیپولیت است و تقدیر این رسم، نیستی است. آنچه از نهاد تاریخ اجتماعیام سر برآورده تا همین اکنون، جز استقرار ارادهای روبهسوی آشوب و تخریب چیزی نبوده و این جانمایه است که متن هیپولیت را متنی مدرن میسازد و این اندیشه جدید در یونانِ قدیم است. این روح دوران کلاسیک است. چرا در متن اوریپید دگرگونی بسیار ایجاد کردهاید؟ هیچ تغییری در داستان و نگاه اوریپید ایجاد نکردهام. من اوریپید را براساس تفسیر فیلسوفان برجسته یونانشناس، میخوانم و نیز آنطور که هگل تراژدی را تفسیر میکند و یونان کلاسیک را شرح میدهد، به هیپولیت رجوع و تشریحش میکنم. تقدیر در این نظام اندیشه روبهسوی مفهوم اراده و شرارت در نهاد بشر دارد و جامعه جمیع اشرار است و نه جمیع خیر افلاطونی یا فضیلت ارسطویی بنده. دیالوگها را بازنویسی کردهام و در ضمن این دیالوگها، اشاراتی به فراخور به اشعاری از فرخ تمیمی، یدالله رویایی و احمد شاملو داشتهام مانند... و آسمان سر پناهی تا به خاک بنشینی و بر سرنوشت خویش گریهساز کنی... و این سرنوشت همانا تقدیر ذات شرور است. تمامی دغدغه ایمانوئل کانت، فیلسوف آلمانی، در فلسفه اخلاقش توضیح عمل و کردار آدمی بر مدار همین سرنوشت است. اوریپید از همین ظلمت و سیاهی سخن میگوید. به قول فروغ: «من از نهایت شب حرف میزنم / من از نهایت تاریکی/ و از نهایت شب حرف میزنم / اگر به خانه من آمدی برای من ای مهربان چراغ بیاور / و یک دریچه که از آن / به ازدحام کوچه خوشبخت بنگرم». هیپولیت از نهایت شب، از نهایت تاریکی حرف میزند و میخواهد به ازدحام کوچه خوشبخت بنگرد و این نشدنی است. و این نشدنیبودنش تقدیر است. تباهی است آنچه واقعی است. من متن را تغییر ندادم، آنچه کردم برای این بود هرچه میتوان بهتر «از نهایت شب» حرف زد. و دیگر اینکه دیالوگها باید هم شاعرانه باشند و هم دراماتیک و هم توان انتقال مفاهیم مندرج در تفکر مدرن اوریپید را داشته باشند و صرفا لفاظی ادبی باشند که خالی از مضمونی مشخص از تفکری متعین است، همچون متون رحمانیان، ثمینی یا چرمشیر که دو صد خروار واژه و عبارت و لفظ است و توان تبیین هیچ اندیشهای را ندارند، اساسا اندیشهای در درون این متون به مثابه تفکر فلسفی قابل تشخیص و تبیین ندارند؛ یعنی آنطور که ما در بکت داریم یا در داستایفسکی یا اوریپید که دقیقا میتوان به منابع تفکرشان اشاره کرد و آنها را فهمید و شرح داد. و این کار دشواری بود. متون یونان کلاسیک شکسپیر، برشت، کامو یا بکت صرفا متن نمایشی نیستند، بلکه متونی هستند که اندیشه فلسفی مشخصی را از تاریخ اندیشه بیان میکنند. صراحتا عرض کنم بدون فهم تفکر ایلیاییان در یونان کلاسیک، فهم سوفوکل غیرممکن است. بدون فهم هگل و مارکس، فهم برشت ناممکن است. بدون فهم فیلسوفان اگزیستانسیالیست قرن 19 فهم کامو و بکت ناممکن است. این همان اتکایی است که بر آن تکیه کردهام و میگویم متن را تغییر ندادهام. در اجرای هیپولیت خیلی از حرکتنگاری یا کورئوگرافی استفاده کردهاید. آیا این بهترین حالت برای اجرای شماست؟ مسئله من با کورئوگرافی صرفا زیباییشناسانه نیست. بلکه برایم بستری است تا اکسپرسیو عصبیت تن را بروز دهم. تن حمال خویش است و جز عصبیت و رنج از رنج خویش در وجود آگاهی بهرهای نمیبرد. این تن در کورئوگرافی در تئاتر من وضع حمل میکند و از فشار تشنجش، نوازشش، عربدهاش، خندیدنش، التماسش یا پرخاشش رها میشود. نیچه گفت «تن آگاهی بزرگ است»، تن خردی است عظما. کورئوگرافی برای من زایمان تن است؛ زایمانی که نوزاد آن خودش است. چرا فضا را خالی کرده و به چند شمع روشن در قسمت بالای صحنه بسنده کردهاید؟ شمعها امیدند که خاموش میشوند. شمعها دریچهاند به کوچه خوشبخت که خاموش میشوند. صحنهام خالی است، چراکه روح روزگام نیستی و تهیبودگی است. کاخ تِزِه، پادشاه کرت، کاخ نیستی است. چرا اتکایتان در اجرا به ایدههای تئاتر شرقی است؟ مسئله من در تئاتر از آغاز راهم تاکنون که نزدیک به 13 سال کار میشود، یرژی گروتفسکی بوده. من از طریق نوشتههای گروتفسکی، یوجنیو باربا و حتی پیتر بروک متوجه پتانسیلهای نمایشگرانه «اکت جسمانی» در تئاتر شرق شدم. ما خودمان از آن چیزی نفهمیده بودیم. اشارات و توجهات سیروس شاملو یا بهرام بیضایی تماما سمبولشناسانه است. آنچه برای گروتفسکی و یوجنیو باربا دریافت مسئلهای دیگر بود، هرچند شامل سمبولشناسی نیز میشود، اما آنچه این بزرگان متوجهش شدند، رسیدن به اکسپرشنی بسیار قدرتمند در اکت و جسمانیت حضور بازیگر و درعینحال نمایشی از نظم آهنین و خدشهناپذیر در دیزاین و طراحی فیگور است، آنچنانکه در تئاتر شرق میبینیم. تئوری بازیگری وضع کردهاند و این کار سترگی است و از جدیترین منابعشان برای وضعکردن تئوریشان، تئاتر شرق بوده. اینجا جای توضیح بیشتر نیست. این وضع تئوری نزد گروتفسکی و یوجنیو باربا از بطن تئاتر شرق، بحثی طولانی و پیچیده است. چقدر ایرانیبودنتان در اجرای هیپولیت حضور و هویت یافته است؟ ایرانیبودن نوعی از بودن است، بااینحال، همواره مسیری که در تئاتر طی کردهام سه مسئله اصلی داشته؛ اول آنکه من از جایی هستم؛ از سرزمینی، وطنی، جامعهای. از بطن و رحم آن زاده شدهام، پس آنچه به آن اندیشیدهام و خواستهام از آن سخنی بگویم، متعلق به جایی و جامعهای است. ایران، مردمش و کشوربودن ایران مسئله من است. دوم، زیباییشناسی مشخصی را پیگیری کردهام و روزگار تئاتریام را صرف پرداختن و بنای این زیباییشناسی کردهام، چونان عمارتی، آجربهآجر. و این عمارت تعلق به جامعهام دارد؛ یعنی شکلگیری فرم و فیگوری در تئاتر که از بطن اجتماعم و رنجها و شادیهایش زاده شده باشد. سوم، تئاتر خویش را فرزند تاریخی تاریخِ اجتماعی کشورم میدانم که به مثابه امری مدرن در فرهنگ جدید کشورم با جامعه دیالوگ دارد و برای همین تاریخ سخن میگوید. دقیق میدانم ممکن نیست یک آلمانی بتواند بفهمد ایرانیبودن به چه معناست. همینطور امکان ندارد من بتوانم بفهمم یک آلمانیبودن یعنی چه. ملیت، پاسپورت نیست که فکر کنید با عوضکردنش آن هم عوض میشود. شما ممکن است شهروندی خود را تغییر دهید اما ایرانیبودن را نمیتوانید. فرانسویبودن، آلمانیبودن، ژاپنیبودن، کلمبیاییبودن و ایرانیبودن هر کدام «نحوی از بودن» است؛ «نحوی از بودن» در تاریخ بشر. ازاینرو این «وهم» که «بیگانه» کامو یا «جنایت و مکافات» داستایفسکی یا «هیپولیت» را به فارسی بخوانی و گمان کنی مثل یک فرانسوی یا روسی یا یونانی باستان داری میفهمی کجخیالی مضحکی است و فقط از نشناختن مفهومِ مدرنِ ملیت و فرهنگ تاریخی ماهوی «زبان» نشئت میگیرد. ممکن نیست اثری را از ملت و زبان دیگری بخوانم و درواقع با آن «خود» را نخوانم. البته ما با این آثار به خصوصیاتی از جوامع دیگر پی میبریم اما روح آن جامعه فقط در زبانش نهفته است. باید بتوانید به روسی، آلمانی یا ژاپنی فکر کنید تا به روح آن جامعه پی ببرید. ما با متن دیگران عواطف و احساسات، فرهنگ تاریخی و روح اجتماعیمان را «برخوانی» میکنیم و نه روح آن جامعه را. ازاینرو چندان توافقی با متفکران پستمدرن و با ایده اینترنشنالبودن هنر یا جهانوطنیبودن اثر هنری یا مثلا عواطف مشترک اجتماعی ندارم که البته این بحث از نظر فلسفه سیاسی، بحث پیچیدهای است که بگذریم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.