اتحادیه اروپا؛ امپریالیستی يا پستامپرياليستي
شهرام زرندار
از سال 1915 که «ولادیمیر لنین» کتاب امپریالیسم به مثابه بالاترین مرحله سرمایهداری را نوشت، بیش از صد سال میگذرد. در این سالها و به طور مشخص از سال 1900 میلادی که جهان در آستانه ظهور امپریالیسم قرار گرفت، جهان ما از همه نظر تغییر کرده است. جنگهای خانمانسوز جهانی اول و دوم منجر به تغییر موازنه قدرت در سراسر جهان شد. پیروزی اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی در نبرد علیه نازیسم رایش سوم و امپریالیسم آلمان، سهم بسزایی در این تغییر موازنه داشته است. در سالهای دهه 50-1940، بریتانیا قدرت و نفوذ خود را در مستعمرات سابقش از دست داد و جای او را آمریکا به مثابه رأس امپریالیسم جهانی از آنِ خود کرد. بازسازی اروپا پس از جنگ جهانی دوم، آمریکا را به مثابه بزرگترین قدرت سرمایهداری جهان در عرصه سیاست و اقتصاد جهانی مطرح کرد. در سال 1953، سازمان سیا با طراحی کودتای 28 مرداد علیه دولت ملی دکتر مصدق اولین کودتای خود را در جهان به ثمر رساند. کودتاهای نظامی در آمریکای لاتین و سرکوب جنبشهای رهاییبخش در سراسر جهان از سوی آمریکا و مبارزات انقلابی و رهاییبخش از سوی مردم جهان در آمریکای لاتین، جنوب شرقی آسیا و خاورمیانه، شرایطی را بر امپریالیسم جهانی به سرکردگی امپریالیسم آمریکا تحمیل کرد که ثبات سیاسی و اقتصادی کشورهای تحت سلطه امپریالیسم را بر هم زد. تولید انبوه کالاهای مصرفی در کشورهای متروپل (امپریالیستی) و صدور سرمایه به کشورهای نیمهپیرامون و پیرامون، غارت مواد اولیه ارزان و استثمار افسارگسیخته نیروی کار ارزان در کشورهای پیرامونی و سرکوب طبقاتی در کشورهای عقبنگاهداشتهشده، باعث پیدایش جنبشهای رهاییبخش در کشورهای پیرامونی و عقب نگاهداشتهشده در سراسر جهان شد. جنگ ویتنام به مثابه آخرین جنگ مستقیم امپریالیسم علیه جنبش رهاییبخش مردم ویتنام، تمدن B-52 را با شکستی راهبردی مواجه کرد که به خاطر آن استراتژی آمریکا در مواجهه با کشورهای تحت سلطه تغییر کرد. دولت جیمی کارتر با شعار دفاع از حقوق بشر، آغازگر نگاهی جدید به جهان از سوی آمریکا بود. همین سیاست باعث شد در شرایط دفاعنکردن آمریکا از کودتاچیان در آمریکای لاتین، آسیا و آفریقا، جنبشهای رهاییبخش در این قارهها قدرت سیاسی را با انقلاب از آنِ خود کنند. در دهه 1970 به بعد فرایند ساماندهی وحدت اروپا به نقطه عطف خود رسیده بود و انقلاب در تکنولوژی ارتباطات و سایر فناوریها، از جمله بیوتکنولوژی باعث طلیعه نگاهی جدید به نظام ارزشی در جهان شد. انقلاب در تکنولوژی ارتباطات هر پنج سال یکبار باعث تغییر ساخت اقتصادی - سیاسی در جهان سرمایهداری شد. امپریالیسم در اثر ازمیانرفتن تولید انبوه، پیدایش تولید سفارشی، تغییر ماهیت نظام آموزشی، از نظام آموزشی مدارس عمومی که شاگردان را برای کارتزدن از هشت صبح تا چهار بعدازظهر در کارخانهها آماده میکرد، به نظام آموزشی مبتنی بر آموزش با استفاده از انفورماتیک، بهغایترسیدن جهانیشدن، ادغام جهانی نیروهای کار و سرمایه در سراسر جهان و پیدایش اتحادیههای سیاسی- اقتصادی از اروپا تا دورترین مرزهای شرق آسیا، نفتا و گروه ریو در آمریکای لاتین، همهوهمه باعث تغییر نگاه کشورهای امپریالیستی به نگاهی پستامپریالیستی به جهان شد. در اتحادیه اروپا که کلید آن در سال 1957 در اجلاس رم زده شده، احزاب چپ وابسته به انترناسیونال دوم و سوم توانستند با استفاده از پارلمانتاریسم به قدرت سیاسی برسند. درهمینحال و به دلیل همین تغییر وضعیت در ماهیت نظام جهانی، شوروی دیگر نیازی به حضور خود در جهان سیاست به عنوان یک اردوگاه ضدامپریالیستی نمیدید و دستبهکار خنثیکردن آتوی امپریالیسم برای آغازکردن جنگ جهانی سوم شد. گورباچف در دیداری که به عنوان صدر هیأترئیسه اتحادیه شوروی از سوئد به عمل آورد، اعلام کرد سوسیالیسم واقعی در سوئد به ثمر نشسته است. جوزف استیگلیتز، رئیس هیأت اقتصاددانان دولت کلینتون و معاون سابق بانک جهانی؛ کسی که برای تز و تئوری اقتصاد انفورماتیک جایزه نوبل اقتصاد را از آنِ خود کرده، نیز در کتابش با نام «جهانیشدن و ناخرسندیهایش» میگوید جهان آینده باید براساس الگوی سیاسی- اقتصادی و فرهنگی- اجتماعی سوئد طراحی شود. باید توجه داشت حزب کمونیست شوروی (روسیه کنونی)، احزاب سوسیالیست و سوسیالدموکرات روسیه هنوز هم در دوما دست بالا را دارند. بدیهی بود در فرایند جهانیشدن، نیروهای چپ در سراسر جهان نیز به سوی یکپارچگی و اتحاد همهجانبه پیش خواهند رفت. آخرین جنگی که در جهان معاصر پس از خاتمهیافتن دوران امپریالیسم و آغاز دوران پستامپریالیسم و سایبر و اکنون دوران پساسایبر رخ داده، حمله نیروهای متفقین به عراق بود که کاریکاتوری از یک جنگ در سطوح جهانی را به رخ میکشید. جنگ دیگر از نظر اقتصادی، توجیهپذیر نیست و باید توجه داشت به واسطه انقلاب در تکنولوژی ارتباطات، مردم جهان بهسرعت درباره مسئله جنگ و صلح از خود عکسالعمل نشان میدهند. جنگ دیگر اقتصادی نیست و همین دخالت نظامی ناتو در عراق و افغانستان ميلياردها دلار هزینه بر دوش کشورهای بزرگ سرمایهداری (امپریالیستهای سابق) گذاشته است. مردم جهان دیگر حاضر نیستند فرزندان خود را به جنگ بفرستند. نیروهای صلح جهانی امروزه دارای چنان قدرت و نفوذی در جهان هستند که دیگر کسی نمیتواند حتی به خاطر لولوی کمونیسم در جهان ما جنگ به راه بیندازد. در سالهای دهه 1960، نیروهای چپ معتقد بودند احزاب چپ سوسیالیست و اروکمونیست در اروپا احزاب سرمایهداری ملی هستند و نمیتوانند جدا از امپریالیسم و سلطهای که بر اقتصاد اروپا دارد، عمل کنند. در دوران پستامپریالیسم و پساسایبر کنونی در اتحادیه اروپا، نیروهای سیاسی چپ کارگری با گرفتن سکان هدایت سیاسی و اقتصادی دیگر امپریالیسم را نمایندگی نمیکنند. دولت مدرن در اتحادیه اروپا جای دولتهای امپریالیستی را گرفته و کارگران و زحمتکشان جهان در همسویی با این اتحادیه، امید به آیندهای پیروزمند دارند. اتحادیه اروپا دیگر امپریالیستی نیست، بلکه پستامپریالیستی است. اگرچه آنچه در دوران امپریالیسم برجای مانده همانا وجود کشورهای متروپل، نیمهپیرامون و پیرامونی است، ولی این طبقهبندی در اثر رشد اقتصاد جهانی و سهمی که کشورهای درحالتوسعه از آن دارند و همچنین وجود الگوهای رشد اقتصادی پساامپریالیستی، نظیر رشد اقتصادی چین، در فرایندی تاریخی منجر به پیدایش فورماسیون سوسیالیسم عینی و سلطه امپریالیستی خواهد شد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.