گفتوگو با ایران دروّدی، نقاش
من، نقطهای بر واژه هنر
نجمه رحمتی
در آثارتان که از دهه ٥٠ تا قبل از انقلاب شکل گرفتهاند، گل، نور، بلور، آسمان و زمین در برابر صف ممتد دارها قرار دارند. این تضاد و دوگانگی ناشی از چیست؟ شاید اشاره به تابلوی «از اینگونه رستن» دارید؟ من همیشه باور داشته و دارم که معجزه رستن و زیستن با وجود زشتیها و کشتار به حیات و رستن ادامه خواهد داد. بالاترین قدرت انسان در داشتن امید و ایمان است. در این اثر من عشق خودم را به زندگی و بقا توصیف میکنم؛ گرچه میتوان از آن برداشت سیاسی هم کرد یا آن را اثر تلخ و سردی دانست. همیشه گفتهام این نوع نگاه ما به زندگی است که حسها را در ما به وجود میآورد. چرا اکثر آثار شما در ابعاد بزرگ انجام شدهاند؟ این موضوع چقدر توانسته به بیان افکار شما در آثارتان کمک کند؟ برای من کارکردن در سطح بزرگ آسانتر است؛ چراکه برای نقاشیهای بزرگ قلمموهای بسیار پهن به کار میگیرم و در نتیجه به جزئیات کمتر میپردازم. وانگهی سطح بزرگ نقاشی بر نگاه بیننده مسلط میشود و به او این احساس را میدهد که وارد فضای نقاشی شده و جزئی از اثر شده است. آنچه مرا در نقاشی در سطوح بزرگ ارضا میکند، همانا تسلط من به نقاشی و سرعت کارم است که بهاینترتیب نهایتا به همان ایجاد فضا و ایجازی که میخواهم میرسم. این کار چندان هم ساده و آسان نیست؛ بهویژه برای نقاشی مانند من که هرگز اثری را که خلق میکنم، از پیش در ذهن ندارم؛ ولی مهمتر این است که نقاش باید در هر حرکت قلممو بر تمام سطح بوم مسلط باشد و تعادل نقاشی را حفظ کند. من اکثر آثار بزرگم را در کوتاهترین زمان ساختهام؛ برای نمونه اثر «به زلالی یک عشق» را در کمتر از هشت ساعت و «سلطه بودن» را در 11 ساعت کار کردم. تصور میکنم سرعت کار سبب میشود که جزئیات را حذف کنم تا به ایجاز برسم. برای من ایجاز در هنر یکی از اصلهای فهم و پایههای خلاقیت است. گاه تصور میکنم حتی یک حرکت زیادی قلممو از صلابت و استحکام اثر میکاهد؛ ازاینرو وقتی کار بزرگی را میخواهم بسازم، خودم را کاملا از نظر توان روحی و جسمی آماده میکنم تا مبادا در حین کار بر اثر فشار هیجان روحی و تلاش جسمی از پا در آیم. بیدلیل نیست که میگویم خودم هم نقاش شدهام و این حس را بیشتر از هر وقت، زمانی احساس میکنم که در حال نقاشیکردن روی بومهای بزرگ هستم. حمل این آثار به ایران مشکل نبود؟ آیا همه آثارتان را که در ابعاد بزرگ بودند، به ایران باز گرداندید؟ همه کارهای من در ابعاد بزرگ نیستند؛ ولی حملونقل آثار بزرگ مشکلات خودش را دارد. یکی از این مشکلات حمل هوایی آنهاست؛ مثلا برای نمایشگاهم در ژاپن فقط شرکت هواپیمایی JAL ژاپنی بود که درِ ورودی هواپیمایش به حد کافی بزرگ بود. دفعه آخر که تابلوهایم را از پاریس به ایران آوردم، مجبور شدم تابلوها را زمینی، یعنی با کامیون، به ایران بیاورم. من از کارهای بزرگم فقط یکی از کارهایم (سلطه بودن) را به دیوار منزلم آویختهام. دیوارهای منزلم گنجایش کافی برای نمایش دومین تابلو را در این ابعاد ندارد. آیا این مشکل ابعاد بزرگ تابلو، شامل بزرگترین اثر شما که در سانفرانسیسکو خلق کردید، نیز میشود؟ بله، اولین مشکل این اثر تهیه بوم بسیار بزرگ آن بود. به دلیل اینکه بوم بزرگ به خاطر رعایت بهداشت محیط، در سانفرانسیکو پیدا نمیشود، خریدار تابلو بوم را از نیویورک خریده بود و عجیبتر اینکه کسی بلد نبود بوم با این ابعاد را چهارچوب کند. این کار به وسیله یکی از استادان دانشگاه هنر انجام شد. این اثر را من برای خانهای که در مرتفعترین نقطه شهر قرار داشت و همه دیوارهای آن شیشهای و مشرف به پل معروف «گلدن گیت» سانفرانسیسکو بود، سفارش گرفتم. صاحبخانه میخواست تنها دیوار میهمانخانهاش که شیشهای نبود، با نقاشی از منظره شهر سانفرانسیسکو ادامه پیدا کند. خوشبختانه ابرهای دائما در حرکت این شهر و نور عجیبوغریب آن خیلی با بافت نقاشیهای من همخوانی داشت. اثر، کار خوبی شد. دستکم سفارشدهنده از آن رضایت داشت. چند سال بعد صاحبخانه برایم نوشت که برای دوران بازنشستگی برای همیشه به فلوریدا کوچ میکند و منزل کوچکش جایی برای ابعاد بسیار بزرگ این تابلو ندارد و از من راهحلی میخواست. میدانستم که هم حملونقل، بیمه و همچنین نگهداری آن در انبارهای مخصوص این کار بسیار گران است. امروز من از سرنوشت نهایی این اثر خبری ندارم؛ ولی بههرحال این تابلو را من فروخته بودم و دیگر به من تعلق نداشت و متأسفانه به جز عکس سیاه و سفید این تابلو که در روزنامه محلی سانفرانسیسکو چاپ شد، عکسی از این کارم ندارم. از فروش آثارتان در گذشته افسوس میخورید؟ امروز که برپایی موزهام، آخرین مراحل حقوقیاش را میگذراند و امیدوارم در ماه آینده کلنگ ساختمان آن زده شود و من میتوانم 195 اثرم را در قالب موزهای به ملت ایران هدیه کنم، حس میکنم جای بعضی از آثارم در این مجموعه خالی است و افسوسش را میخورم. خوشبختانه سه تابلوی بسیار بزرگم به نامهای «به زلالی یک عشق»، «رستاخیز»، «ببین به کجا رسیدهام، به آسمان به کهکشان...» و چندین اثر دیگرم، امروز متعلق به گنجینه موزه هنرهای معاصر تهران است. تنگنظریها و حسادتها دیگر چیزی از ارزششان نخواهد کاست و نه در دسترس کسانی قرار خواهند گرفت که چوب حراج بر آنها بزنند. این آثار در جایگاهی قرار گرفتهاند که از گزند اینگونه دشمنیها و حسادتهای فرومایه، در امان خواهند ماند و همانطور که همیشه خواستهام این آثار هم باز بهاینترتیب در موزه و متعلق به ملت ایران هستند. چرا در آثار شما بیشتر به آسمان توجه میشود؟ این نشان از نیروی ماوراء الطبیعه است؟ همینطور است؛ اما نه بهخصوص ماوراء الطبیعه! اتفاقات بهگونهای بیشتر در آسمان تابلوهایم رخ میدهد یا بهعبارتدیگر این آسمان است که حادثه را اعلام میکند. حس و درک بیننده در ارتباط با آثارم هرچه باشد، باید اعتراف کنم من با ناخودآگاه و ندانستههایم نقاشی میکنم چراکه دانستههای من بسیار محدودند. شاید نقاشیهای من در جایی تصاویری باشند از تجربههای درونی من، تصاویری از زخمها و دردهایی که هرگز نتوانستم ابراز کنم. شاید هم بهتصویرکشیدن آرزوهای شخصی من است که عشق را موهبت الهی و اصل مهم زندگی میدانم و فروتنانه غیاب حضورم را اعلام میکنم تا نقاشیهایم بهجای من از عشق و عشق به سرزمینم و تاریخ پرافتخارش صحبت کنند. آیا بیماری شما و مدتی که نابینا بودید در زندگی هنری شما و دید شما به هنر تأثیرگذار بود؟ در کودکی دوره کوتاهی با بیماری تراخم تقریبا بیناییام را از دست دادم. بدونشک بازیافتن بینایی بعد از معالجات دردناک به نظرم یک معجزه بود. این معجزه باعث شد ارزش زیباییهای این جهان هستی را بشناسم و بدانم چشمانم بعد از مغزم مهمترین عضو بدنم هستند. هنوز در 80سالگی بیعینک نقاشی میکنم. برای من «دیدن» و «نگاهکردن» مفهوم متفاوتی از یکدیگر دارند. من با حسهایم میبینم ولی با دانستههایم نگاه میکنم؛ چراکه برای من واژه «نگاهکردن» بار فرهنگی و ارزیابی دارد. بهعبارتدیگر من با حسهایم نقاشی میکنم و در پایان کار است که آن را میبینم و ارزیابی میکنم. گرچه در ارزیابی بسیار سختگیرانه برخورد میکنم. شاید بههمیندلیل است که بسیاری از آثارم را یا پاره میکنم یا میسوزانم. در آثار شما نور، زمان و حرکت چه نقشی دارند؟ چرا کمکم آثارتان به نور ختم میشود؟ من در نقاشیهایم سه عنصر زمان، نور و حرکت را نوبت به نوبت و گاه هر سه را همزمان بهکار میگیرم ولی هدف اصلیام همانا رسیدن به نور است. نمیدانم تا چه اندازه در رسیدن به هدفم موفق بودهام؟ مسائل سیاسی در نقاشیهای شما نقشی داشتهاند؟ دوره نقاشیهایم مربوط به جنگ، گواه صادقی هستند بر اینکه من این سرزمین و تاریخ پرافتخارش را دوست دارم و هر آنچه در آن میگذرد نهتنها در نقاشیهایم بلکه بر جانم اثر میگذارد. شما در کنار نقاشی به حرفههای دیگری هم پرداختهاید ازجمله تهیهکنندگی و کارگردانی فیلم و برنامههای تلویزیونی، نویسندگی، تدریس در دانشگاه، نقد هنری و نوازندگی پیانو؛ ولی ظاهرا نقاشی برای شما از سایر حرفهها مهمتر بهنظر میرسد ممکن است دلیل ارجحیت نقاشی را به سایر حرفهها توضیح دهید؟ تصورم این است که من قبل از همه نقاش هستم. نقاشی بهنوعی نفسکشیدن من است. بهطوریکه قلبا ناراحت میشوم وقتی از من میپرسند آیا هنوز به نقاشی ادامه میدهم؟ پاسخ من این است آیا بدون نفسکشیدن میتوان زنده بود؛ اما به نویسندگی در کنار نقاشی ادامه داده و میدهم. یادداشتها و مقالاتی از من در مطبوعات منتشر میشود. درحالحاضر کتاب دیگری در دست نوشتن دارم متأسفانه گرفتاریهای زیاد فرصت اتمام آن را به من نمیدهد. گرچه کارکردن در تلویزیون و کارگردانی سینما و تلویزیون را بسیار دوست میدارم ولی این حرفه از نظر اقتصادی حرفهای است وابسته و بهتنهایی نمیتوانم آن را انجام دهم؛ بههمیندلیل بعد از دورهای که در تلویزیون کار میکردم دیگر فیلمی نساختم. عجیب نیست که من از شش سال کارکردن در تلویزیون حتی یکی از فیلمهایی را که ساختهام بهعنوان نمونه در اختیار ندارم بهخصوص فیلم «بینال ونیز ١٩٦٨» که تهیهکنندهاش تلویزیون «رای ایتالیا» بود یا فیلمی که از شهر قصه بیژن مفید از پشت صحنه این تئاتر فراموشنشدنی ساخته بودم. تدریس در دانشگاه شریف دو سال بیشتر طول نکشید. اصولا من برای تدریس ساخته نشدهام. حتی برای تدریس تاریخ هنر. چراکه احساس این را دارم که دانستههای محدودم را تکرار میکنم و برای تدریس نقاشی میدانم که قادر نیستم به دانشجو حسهایم را منتقل کنم و به او بگویم چگونه ببیند و چگونه حس کند. اما در نقاشی کاملا آزاد و رها و مهمتر از همه مستقل از هرگونه وابستگی خودم را برای خودم کافی میدانم. دوره یخبندان شما، متعلق به چه زمانی از زندگی شماست؟ به دورهای که نخست پدرم را از دست دادم و دو سال بعد درست در همان روز برای خاکسپاری همسرم به ایران آمدم و در این فاصله به همسایگی منزل ما موشک پرتاب شد؛ سال بعد از آن دچار سرطان شدم. تصور میکنم خودم هم در آن زمان بهنوعی تبدیل به یخ شده بودم. در این دوره از زندگی مرگ عزیزان، بیماری، غربت، نفرت و عشق را تجربه کردم. نفرت از جنگ، نفرت از هر آنچه سیاست نام دارد و عشق به هموطنانی که برای دفاع از ایران در خونشان میغلتیدند. تا آن زمان هرگز هموطنانم را آنقدر دوست نداشته بودم. این حس در تابلو «خاک تشنه» و «چهار سوار مرگ» به چشمان آقای دکتر حبیبالله صادقی، رئیس وقت موزه، به هنگام افتتاح نمایشگاهم در موزه هنرهای معاصر، اشک آورد. او که در جبهه جنگیده بود، اثر «خاک تشنه» را «دزفول» نامید. اینگونه است که من به مردمان این سرزمین عشق میورزم و ماحصل 60 سال کارم را به عنوان ادای دین به پایشان میریزم. همانطور که آرزو کردم «روزی موزهای در قلب هم وطنانم داشته باشم، حتی اگر فقط قلب یک نفر باشد». و در کتاب «در فاصله دو نقطه...!» نوشتم «من نقطهای بیش نیستم. نقطهای که بر واژه هنر میگذارند».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.