درباره نمایش «جهان انزوا»
زبان الکن جهان معاصر
علی صفری . نویسنده و منتقد تئاتر
نمایش «جهان انزوا» بیانگر زبان الکن جهان معاصر برای ایجاد رابطه انسانی است. من کدامم؟ کسی که با خودش در خیابان حرف میزند؟ کسی که به این حرف گوش میدهد؟ یا آن کسی که این مکالمه را تعریف میکند؟ جهان انزوا بهراستی بیانگر عدم توانایی برقراری ارتباط انسان معاصر با پیرامون خود است. ناهنجاری بزرگی که ابتدا به امر از خویشتن آغاز میشود. از واگویههای ناخودآگاهی که هر ساعت و روز در ذهن جریان دارد و گاهی و فقط گاهی بر زبان جاری میشود. متن نائومی والاس به اقتضای زمان راهش را پیدا کرده و با توجه به ذکاوت نویسنده، با استفاده از سفر درونیای که شکل میدهد، مخاطب را با بُعدی از انسان آشنا میکند که به عمد بر آن سرپوش نهاده است. با توجه به بهروزبودن مسئله جنگ در عراق و سوریه و ظلمی که به اعراب روا داشته شده و ظهور و بروز گروهکهایی همچون داعش، جامعه جهانی هرروز بیشتر از گذشته به ساکنان این سرزمینها بدبین میشوند و این متن راهگشای احساسی است که سالهاست میان توپ و خمپاره جنگ لگدمال شده است. روایت مونولوگ نمایش ازسوی دو بازیگر به صورت همزمان ارائه میشود، اما درواقع آن دو یکی هستند. انسانی که نمادهای انسانی و روحانی خود را از هم جدا کرده و در جستوجوی معنا میان عنصر انسانی کتاب و عنصر روحانی پرواز مجبور است یکی را برگزیند و در ابتدا کتاب... . این مرا یاد عبارت «در ابتدا کلمه بود» میاندازد. استفاده ابزاری از هر چیز، امروزه در جهان رواج پیدا کرده و جهان انزوا به استفاده ابزاری از شیئی میپردازد که ماهیت مادیاش را مدیون ارواحی است که در بطن خود جا داده و همین باعث میشود مخاطب در دوگانگی انتخاب قرار گیرد. این دوگانگی ازسوی هر دو بازیگر تشدید شده و کار تا جایی پیش میرود که برای درک بهتر صحنه نباید به هیچ کدامشان نگاه کرد. باید در میانه بازی هر دو را نگریست و تأثیری که میخواهند بر روح مخاطب اعمال کنند. انگار من مخاطب را در میانه رینگ قرار داده و از هر سو حمله میکنند. «علی» نام شخصیت اصلی نمایش بوده که با دو هیأت خودآگاه و ناخودآگاه نمود بیرونی پیدا کرده است. بُعد خودآگاه و زمینی علی پس از گذار از دوران جنگ و اتفاقی که برای وی افتاده، سکوت اختیار کرده و مابقی عمر خود را به دیدن سپری میکند؛ دیدنی مات و مبهوت که بیشتر به مرور خاطرات منجر میشود. بخش دیگر شخصیت علی ناخودآگاه عصیانگر وی است. ناخودآگاهی كه بهجای همه سکوتهای علی زمینی، حرف میزند. مهار ندارد و هرگاه که بخواهد به پرواز درمیآید. انگار که این دو نماد واضحی از عقل و عشق در عرفان شرقی بوده که به صورت ممتد با یکدیگر به جنگ میپردازند. دراینبین همانطور که استادان حکمت شرق گفتهاند، مرد نیکو کسی است که بتواند عقل و عشق را میزان کند. این توازن در فضای نمایش به دست کتاب ایجاد میشود. کتابی که خود نوشته شده از صحبتهای بزرگان است. اما این دو، یعنی دو شکل از شخصیت علی در لحظه توازن بیش از اینکه آرام شوند، سرگیجه میگیرند. برای هیچ کدام فرقی ندارد و هر دو با خواندن کتاب دچار طغیانی آرام میشوند. انگار توفانی قرار است ساعتی بعد اتفاق افتد. طغیانی آرام که برای من مخاطب نشاندهنده آشوب است. جهان انزوا، جهانی منظم را تداعی میکند که از داخل در حال فروپاشی است. عنصر کتاب در نمایش انزوا بیدلیل برجسته نشده است. اما علت چیست؟ در لحظاتی با افتادن کتاب از دست بازیگر ناخودآگاه ذهن علی، کبریتی روشن میکند و قصد روشنکردن سیگار را دارد. هرچند سیگارش روشن نمیشود اما بیانگر سوختن جهان در آتش جهلی است که عدم تفکر به بار آورده و کتاب نماد واضحی است که نویسنده و کارگردان از آن سخن میگویند. شخصیت دوبعدی علی که توسط کارگردان ایجاد شده، بهخوبی نمایانگر انسان معاصر است. انسانی که بیش از هر چیز توان مواجهه با خود را ندارد و هرگاه این اتفاق بین دو کاراکتر میافتد، طغیانی درونی رخ میدهد. در فیزیک سیستمهایی وجود دارند به نام سیستم بسته که ایجاد در آنها موجب نابودی سیستم میشود. نگاه ویژه علی به خودش در آینه ناخودآگاه یادآور همین اتفاق فیزیکی است که به خودکشی منجر میشود. پشت صحنه نمایش هم به علت تشدید همین مسئله پردهای طراحی شده تا تماشاگران هنگام دیدن اثر با همین فضای ذهنی درگیر شوند. تماشاگرانی که از دیدن خودشان در پرده خجالت میکشند و تا آخر نمایش معذب مینشینند و این نمود واقعی علی درون آنهاست. علی سربازی غریب در جنگی پایانیافته است. جنگی که برای وی تازه شروع شده است. چهرهپردازی درست صورتها نشاندهنده آوارگی و قحطیزدگی علی بوده و این را به مخاطب نشان میدهد که تنها از این دو چشمانش به جای مانده است؛ تنها راه ارتباطی که برخلاف بیان هنوز سلامت است. طراحی لباس و انتخاب درست رنگها برای آن کاملا در راستای متن و همان اصرار ویژه آسمانی و زمینیبودن این دو بعد از شخصیت علی است. ناخودآگاه آبی پوشیده و ما را یاد آسمان میاندازد. هیچگاه از سکوی وسط صحنه پایین نمیآید. او پرنده است، پرندهای بیباک که توان نشستن ندارد. باید پرواز کند اما بخش دیگر شخصیت علی که لباس تیره پوشیده به زمین میخکوب شده است. کند حرکت میکند و عدم تکلمش به این فضای مستأصل میافزاید. برای او تنها و تنها قوطی حلبی مانده و چند جلد کتاب که حمل میکند. قوطی حلبی که به عنوان صندلی استفاده میشود. اما همین قوطی در قبال کاراکتر ناخودآگاه علی تغییر ماهیت داده و حکم یک ساز را پیدا میکند. سازی که صدایش از استخوانها و خاطرات کشتهشدگان در جنگ به وجود میآید. کارگردانی نمایش بسیار مهندسیشده و دقیق است. تمامی بخشها و نکات ریز نمایشنامه با کارگرانی صحیح و بازی کنترلشده بازیگران بهخوبی نشان داده میشود اما با وجود این امکانات محدود سالن، کمی در دریافت کیفی اثر خلل ایجاد کرده است. طراحی صحنه به صورت استیجمد در آمده و به صورتی عرضی روبهروی مخاطب قرار دارد. این نزدیکی به مخاطب که حاصل تفکر اینتراکتیو کارگردان است، تأثیر عمدهای بر مخاطب میگذارد. اما تأثیر به نسبت بسیار زیادی از سوی متن اعمال شده و هیجان اتفاقی نمایش را تداعی نمیکند. نبود موسیقی کاستی عمده نمایش جهان انزواست. موسیقی که در صحنههایی توسط بازیگران ادا میشود اما شاید با حضور و ظهور بیشتر در تداعی درست فضا و القای معانی کلامی کمک شایانی میکرد. شاید نگاه بسیار موشکافانه و آنالیز دقیق کارگردان باعث شده عنصر هنری اثر کمتر مورد توجه قرار گیرد؛ با وجود این اگر این نمایش را در گونه نمایش مستند قرار دهیم، بیشک نمونه کامل و بینقصی از نمایش مستند است. جهان انزوا نمایش زوال تفکر است در جهان مدرن، جهانی که هرچه پیش میرود زبان و کلام دورافتادهتر شده و انسان برای ایجاد ارتباط به مشکل برخورد کرده و با فراموشی زبان مادری زبانی تازه را کشف میکند؛ زبان طغیان، طغیانی که در پایان این نمایش اتفاق میافتد. شخصیت ناخودآگاه و عصیانگر که بروز خاطرات را رقم میزند، کتابهایی را که در بدن خود مخفی کرده به زمین میریزد. او از درون خالی شده و تمام آنچه تا امروز اندیشه میپنداشته را فراموش میکند؛ حالا سبک شده و آماده پرواز است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.