مرزشکنی هنرمندانه «کیخسرو بزرگ»
سهراب پورناظری
حالوهوای این روزهایم «شمس» است. فکر کردم کاری از آثار اولیه گروه را با شما مرور کنم؛ اما در گام نخستِ بررسی آثار این گروه بر خود واجب میدانم تا نگاهی مجمل به حضور «کیخسرو پورناظری» در عرصه موسیقی ایران داشته باشم (هرچند مدح در حقِ پدر کاری است بس دشوار؛ که از کودکی این آموزش را دیدهام که حسنِ خود و خویشانم را در قفس ذهن محبوس و از بازگوکردنِ آن خودداری کنم؛ اما رسمی که در این مقال پیش گرفتهام، راهِ دیگری را فرارویم نمیگذارد). اینبار به اثر «خلوت خاص» - دلبر- کاری قابلتأمل از اولین آلبوم گروه شمس با نام «صدای سخن عشق» میپردازیم. این آلبوم نخستین اثر صوتی منتشرشده در قالب گروهنوازی و آهنگسازی برای تنبور است. گروه شمس در سال 58 از سوی «کیخسرو پورناظری» تشکیل و برای اولینبار افرادي بهوسیله ایشان به جامعه هنر ایران شناسانده شدند که مورد اقبال گسترده - عام و خاص- قرار گرفت. از این دست ویژگیها، میتوان به تجربیات نوین «کیخسرو پورناظری» اشاراتی داشت: گروهنوازی تنبور به شکل حرفهای و با فرم نوین و همچنین نگاهِ ویژه به اشعار حضرت مولانا که تا قبل از آن نمونه قابلبررسی در آهنگسازی ایرانی روی اشعار این شاعر بزرگ را کمتر شنیدهایم، از مهمترین تأثیرات او بر موسیقی ایران است. از ویژگیهای دیگر ایشان در آهنگسازی باید به ژرفای نگرش او به هنر و موسیقی ایرانی - موسیقی ردیف و مقامی- اشاره کرد. بارها این نکته را متذکر شدهام که جملهپردازی در هنر ایرانی یکی از بنیادیترین شاخصههاست و کیخسرو پورناظری، از مهمترین جملهپردازان و ملودیسازان چند دهه اخیر است. در آثار او فرم و قریحهسازیهای متنوع که خاصیت یک ذهن ورزیده است، به شکل بسیار بارزی رعایت شده. نکته دیگر در آثار او، استفاده از الگوهای ریتمیک متنوع و بدیع است؛ بهعنوانمثال همین اثر «خلوت خاص» در زمانی ساخته شد که دامنه ریتمها در موسیقی ایران به میزانهای ساده و ترکیبی محدود بوده و در اواخر دهه 50 شاهد استفاده از میزان پنجضربی، بهعنوان اولین میزان لنگ بهکاررفته در موسیقی شهری هستیم؛ اما این اثر در ریتم پیچیده 13 ضربی ساخته شده که نهتنها در زمان خود که حتی برای امروز هم تحولی شگرفشده در استفاده از الگوهای قابلپذیرش برای ذهن شنونده در موسیقی ایرانی است. در این تصنیف ما در هر فراز از شعر، شاهد الگوی متنوع و قابلپذیرش بهوسیله ذهن هستیم نه تلاشی صرفا تکنیکی و تحمیلشده از سوی آهنگساز و همین موضوع گواه پیشروبودن ذهن این موسیقیدان در زمان خود است. نکته دیگر تسلط بر ادبیات است که شنوندگان حرفهای و کارکشتگان موسیقی ایرانی، بهیقین هوشیار به این مهم هستند. دیگر ایده ایشان در تشکیل این گروه و همینطور آهنگسازی براساس موسیقی تنبور برای نخستینبار فرصتی شد که موسیقی تنبور از مرزهای روستاهای کهن کرمانشاه به پهنه سرزمین بزرگ ایران و همینطور عرصههای جهانی موسیقی راه پیدا کند. البته در این راه صدای جاودانِ استاد «شهرام ناظری» و همراهی نوازندگانِ گروه تنبور شمس بهویژه استاد «سیدخلیل عالینژاد» را نباید از تیررسِ نگاه دادگر خارج کرد. بههررو بنده بهعنوان یک موسیقیدان و تنبورنواز، حضور خود و تمامی نوازندگان تنبور در عرصههای ایرانی و جهانی موسیقی را مدیون و مرهون این مرزشکنی هنرمندانه «کیخسرو بزرگ» میدانم. روح و روانِ روشنش آینهرنگ و تنش بیگزند... .
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.