خدمات درمانی بیمارمحور چیست؟
دكتر علي نصر
این روزها بحثهای زیادی درباره خدمات درمانی و پزشکی مطرح شده است. یکی از مناقشات بر سر حقوحقوق بیمار و نحوه ارائه خدمات درمانی است. در نظام سلامت ایران به طور سنتی رابطه درمانی همواره پزشکمحور بوده است. اما نزدیک به دو دهه است که در بسیاری از کشورها، اصطلاح خدمات درمانی بیمارمحور بهجای خدمات پزشکمحور بهکار برده میشود. در 10سال گذشته، تحقیقات زیادی روی نظام درمانی بیمارمحور انجام شده است که بهطورمشخص نشان میدهد این رویکرد باعث کوتاهشدن طول درمان، افزایش رضایت، کاهش خطای پزشکی، کاهش هزینههای بیمارستانی و در مجموع بهبود وضعیت درمانی میشود. اولینبار در سال ۱۹۹۳ تعریف جامعی از خدمات بیمارمحور ارائه شد که به ابعاد مختلفی اشاره کرد، ازجمله: احترام به ارزشها و اولویتهای بیمار، کمک به بیمار و حمایت احساسی، رفاه و راحتی بیمار، آموزش بیمار، تداوم و هماهنگبودن خدمات درمانی، احترام به همراهان بیمار اعم از اعضای خانواده و دوستان و مشارکتدادن آنها در روند درمان و درنهایت دسترسی آسان به خدمات درمانی. همچنین برای رسیدن به این مرحله، آموزش و نظارت بر عملکرد پرسنل درمانی نیز از موارد کلیدی و ضروری است. خدمات بیمارمحور یک رویکرد نسبتا نوین با هدف برنامهریزی، ارزیابی و اجرای خدمات درمانی جامع و اجراشدنی برای تمام بیماران در هر سن و در هر سیستم درمانی است. فراموش نکنیم تا بهحال تعاریف متعددی برای خدمات درمانی بیمارمحور مطرح شده است که همگی حول کلیات مشترک شکل گرفتهاند؛ اما به هر حال یک تعریف جامع که همه کشورها با آن موافق باشند، هنوز به دست نیامده است و در کشور ما نیز مسئولان و متخصصان باید تعریفی منطبق با شرایط فرهنگی و امکانات موجود ارائه دهند. مهمترین خواسته بسیاری از بیماران این است با آنها مانند یک شخص و یک انسان که برای دریافت کمک به پزشک مراجعه کرده است، برخورد شود نه مثل یک نمودار یا مبحث علمی یا مجموعهای از علائم بیماری. درواقع ریشه تمام این نارضایتیها و خشم جاری در جامعه به دلیل یک سیستم مدیریتی درمان غیرپاسخگو و همچنین نبود گفتوگوی کافی بین پزشک و بیمار است. در نظام سلامت ما، جایگاه بیمار برای تکمیل چرخه سلامت و درمان به درستی تعریف نشده است و اگر هم تعریف شده باشد، به آن بهایی داده نمیشود. در توصیف نوع جایگاه بیمار تعاریف و نگرشهای متعددی وجود دارد. برخی بیمار را بهعنوان مشتری برای دریافت خدمات درمانی میبینند که در اینصورت پزشک تنها در نقش یک فروشنده و ارائهدهنده خدمات است و این مشتری (بیمار) است که همیشه حق با اوست؛ یا نگرش دیگری میگوید پزشک به دلیل تخصص و دانشی که دارد، تنها فرد دارای صلاحیت و مسئول برای تصمیمگیریهای درمانی است و صلاح بیمار را بیشتر از خود بیمار میداند؛ در این نگرش بیمار یک فرد ناآگاه است که باید بدون چونوچرا تصمیم و توصیه پزشک را بپذیرد. نکتهای که در تمام این تعاریف فراموش میشود، ذات و ماهیت خدمات درمانی است. مراجعه به پزشک، بهعنوان ارائهدهنده خدمات درمانی، نه شبیه به رستوران سلفسرویس است که بیمار هرچه دلش خواست بردارد، نه شبیه به پادگان نظامی است که هرچه پزشک گفت، بیمار بدون سؤال بپذيرد و انجام دهد. بین این دو طیف نقطهای است که خدمات درمانی قرار دارد. خدماتی که باید براساس ارتباط، اعتماد و همکاری دوطرفه و تبادل نظرات و احترام متقابل شکل گیرد. احترام متقابل بخش مهم و کلیدی شکلگیری این رابطه است که بيشتر افراد جامعه این روزها آن را فراموش کردهاند و درواقع مردم و جامعه پزشکی هر دو وارد یک بازی باخت-باخت علیه هم شدهاند. در خدمات درمانی بیمارمحور، آموزش و دسترسی آزاد بیمار به اطلاعات پزشکی نیز نکتهای بااهمیت است. بهصورت سنتی، پروندهها و اطلاعات پزشکی بیماران فقط در اختیار تیم درمانگر بوده است؛ اما رویکرد بیمارمحور پیشنهاد میکند از پروندههای پزشکی بهعنوان ابزاری برای گفتوگو، آموزش و درگیرکردن بیشتر بیمار در روند درمان استفاده شود. عامل مهم دیگر برای موفقیت مدل درمانی بیمارمحور نحوه رفتار و باورهای پرسنل درمانی با بیماران است؛ فقط در صورتی این سیستم موفق خواهد شد که ارزشها و اخلاق حرفهای پزشکان و تیم درمانگر واقعا منطبق با آموزشهای این رویکرد نوین خدمات درمانی باشد؛ از این منظر میتوان به اهمیت بازبینی اساسی در نظام گزینش، آموزش و نظارت بر فعالیت رشتههای پزشکی و پیراپزشکی اشاره کرد. مشکل دیگر آن است که با توجه به تأکید خدمات بیمارمحور بر تمرکز بر نیازها و خواستههای بیمار، خیلی مواقع توقعات بیمار با آنچه پزشک تشخیص میدهد یا حتی با آنچه طبق دستورالعملها و آموزشهای پزشکی است مغایرت دارد. درواقع خدمات بیمارمحور تأکید میکند باید پزشک و بیمار بعد از تبادل نظر و گفتوگوی مشترک، بر سر یک راهحل درمانی علمی و استاندارد به توافق برسند؛ راهحلی که هم براساس اصول و مسئولیتهای پزشکی باشد و هم حق انتخاب و اختیار بیمار را در نظر گرفته باشد. همه پزشکان بیمارانی داشتهاند که درخواست دارو یا آزمایشی خاص دارند و درواقع فقط برای مُهر پای نسخه مراجعه میکنند. اگرچه برخی اوقات این خواستهها موجه است، در بيشتر موارد با دستورالعملها و تشخیص پزشک مغایرت دارد. خدمات درمانی بیمارمحور بههیچعنوان به معنی تخطی از اصول پزشکی نیست. رویکرد بیمارمحور به این معنی نیست که پزشک اختیار کامل تصمیمگیری را به بیمار واگذار کند، همانطور که نباید اختیار کامل تصمیمگیری در دست پزشک باشد. تحقیقات نشان میدهد در بيشتر مواقع اگر به بیماری که مثلا درخواست آنتیبیوتیک غیرضروری دارد توضیحات و آموزشهای لازم داده شود، بیمار از درخواست خود منصرف میشود. کلید موفقیت رويکرد بیمار محور، گفتوگوی دوطرفه بین پزشک و بیمار عنوان شده است. یکی از چالشهای اصلی پیشِروی پزشکان، کمبود زمان لازم برای پذیرش، معاینه و گفتوگوی کافی با تعداد زیاد بیماران است. واضح است تغییر یک سیستم و فرهنگ درمانی که دیرزمانی است بهطور فراگیر جاافتاده، کار سادهای نیست. بسیاری معتقدند براي دستیافتن به خدمات درمانی موفق، باید جایگاه خاص پزشک حفظ شود. به عبارتی دیگر میتوان گفت بین تمام مشاغل و رشتهها، حرفه پزشکی ویژگیهای متفاوت و منحصربهفردی دارد. حرفه پزشکی را نمیتوان یک شغل ساده تلقی کرد، شغلی که با بدن انسانها، با افکار آنها و با خصوصیترین رازهای انسانها، با تصمیمگیریهای لحظهای که میتواند منجر به نجات یا مرگ بیمار شود، با درد و رنج و بیماری انسانها، با خشم و شادی انسانها و با پیچیدگیها و نقایص خاص خودش در ارتباط است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.