زوال موقت ثبات در سیاست بینالملل
فرشید جعفری . كارشناس امور بينالملل
در این روزهای پرتلاطم سیاست بینالملل، مفهوم ثبات بیش از هر مفهوم دیگری در معرض زوال و فروپاشی است. احتمالا، دلیل آن را در تغییراتی باید جستوجو کرد که در سرنوشت قدرتهای بزرگ سیاست بینالملل در شرف وقوع است. سرنوشت قدرتهای بزرگ را قدرت سیاسی آنها به لحاظ تأثیرگذاری بر مناسبات سایر بازیگران بینالمللی رقم میزند. برخی کشورها جایگاه و منزلت قدرت سیاسی خود را از دست میدهند و برخی دیگر منزلت و جایگاه جدیدی را به دست میآورند. (کنت والتز) در این فراز و فرود منزلتها و جایگاهها فاصله میان قدرت و نقش قدرتهای بزرگ بر پیچیدگی رنج سیاست بینالملل میافزاید. برخی دولتها که با تنزل قدرت مواجهاند، سعی میکنند که نقش قبلی را ایفا کنند. این موضوع برای دولتهایی که جایگاه و منزلتی در قدرت سیاسی به دست آوردهاند، خوشایند نخواهد بود. آنها مایل هستند نقش متناسب با قدرت خود را ایفا کنند. شکاف نقش و قدرت، ثبات بینالمللی را رو به زوال میبرد. (چارلز دوران) به نظر میرسد سرنوشت قدرت سیاسی ایالات متحده به عنوان یک ابرقدرت در دهه دوم قرن بیستویکم به گونه دیگری رقم میخورد، یعنی منزلت و جایگاه آن دولت از یک ابرقدرت به یک قدرت بزرگ تنزل پیدا میکند. دلیل این امر به سیاست خارجی ایالات متحده بعد از 11 سپتامبر 2001 برمیگردد؛ یعنی همان دورهای که نومحافظهکاران در رأس قدرت سیاسی آن کشور، طرح جهان تکقطبی را در ذهن متوهم خود ترسیم کردند و دانشگاهیان نیز نام «ابرقدرت تنها» را بر پیشانی آن کشور حک کردند. (ساموئل هانتینگتون) اصولا سیاست خارجی ایالات متحده را از چهار منظر فکری میتوان تفسیر کرد. نخست: «انزواگرایی» که ایدئولوژی ترس است؛ ترس از تجارت، ترس از مهاجران، ترس از دیگری. دوم: «بینالمللگرایی لیبرال» که از صفات آن میتوان به مداخله انساندوستانه، چندجانبهگرایی، علاقه مفرط به انعقاد موافقتنامههای چندجانبه در حوزه تسلیحات، باور به وجود جامعه بینالمللی، کسب مشروعیت بینالمللی، بینالمللیکردن امر کشمکش در قالب سازمان ملل و یاری دولتهای دیگر برشمرد. سوم: «واقعگرایی» که مقایسه نظام داخلی و نظام بینالملل را جایز نمیداند و جامعه بینالمللی را افسانه تلقی میکند. صلح را خدعه و نیرنگی میان دو دوره جنگ تعریف میکند. تهدید بازدارنده، کسب فزاینده قدرت، ایفای نقش پلیس بینالملل، یکجانبهگرایی و اقدامات پیشدستانه، آزادی عمل در اعمال قدرت، تعریف منافع ملی بر حسب قدرت، از شاخصهای این مکتب فکری است. چهارم: «جهانگرایی دموکراتیک» که منافع ملی را یک ارزش قلمداد میکند و از همین رو عمل، ماورای منافع و قدرت و به عنوان یک مأموریت و نیز توجه ویژه به آزادی و صلح، خصومت با تمامیتخواهی جریان عربی- اسلامی، هم از نوع سکولار آن و هم از نوع دیندار آن، جهانشمولی و برافراشتن پرچم دموکراسی در جهان نه به عنوان یک هدف بلکه به عنوان یک ابزار برای تأمین منافع، از ویژگیهای این مکتب فکری است. این مکتب فکری با عنایت به اینکه عناصر واقعگرایی را در خود دارد، به «واقعگرایی دموکراتیک» نیز موسوم است. (چارلز کراتامر) از میان این چهار مکتب فکری که در دورههای مختلف راهنمای سیاست خارجی ایالات متحده بوده است، بینالمللگرایی لیبرال در دوره ریاستجمهوری «بیل کلینتون» و جهانگرایی لبیرال در دوره صدارت «جورج بوش» زمینههای افول قدرت ایالات متحده را از جایگاه یک ابرقدرت به قدرت بزرگ فراهم کرد. هزینههای بالای این استراتژی و منافع اندک آن برای ایالات متحده كه منجر به اتخاذ استراتژی انزواگرایی جدید در سیاست خارجی و تنزل آن دولت به سطح قدرت بزرگ شد. (باری بوزان) از آثار و پیامدهای اتخاذ این استراتژی و افول قدرت ایالات متحده در سیاست بینالملل که موجب زوال موقت ثبات شده است، به موارد زیر میتوان اشاره کرد. يك: ترک اعمال قدرت توسط یک ابرقدرت، رغبت قدرتهای بزرگ دیگر را برای پرکردن جای خالی قدرت پیشین افزایش میدهد. اعمال قدرت روسیه در خاورمیانه از این منظر قابل تفسیر است. روسیه نقش ایالات متحده را در خاورمیانه ایفا میکند؛ اما به نظر میرسد که سبک متفاوتی را در اعمال قدرت پیش خواهد گرفت. در این شرایط، قدرتهای منطقهای مدتی سیاست خارجی سردرگمی خواهند داشت. اما با گذر زمان و با کامیابی قدرت نوظهور در اعمال قدرت خویش قدرتهای منطقه تدریجا جهتگیری سیاست خارجی خود را خواهند یافت. به این دلیل است که سیاست خارجی دولتهای عربستان و ترکیه در یک محدوده زمانی کوتاه در سالهای اخیر تغییرات شگرفی تجربه کرده است. دو: با اینکه برخی از نویسندگان از اخلاق بینالمللی سخن میگویند، در کاربرد این مفهوم محتاط باید بود. یک ابرقدرت سه ویژگی دارد؛ اندیشه جذاب، توانمندی مادی، و تأثیرگذاری بر نهادهای بینالمللی. (رابرت کاکس) یک ابرقدرت با تکیه بر این سه ویژگی میتواند معیارهای اخلاقی خود را بینالمللی کند. بنابراین، اخلاق بینالمللی چیزی جز جهانیشدن معیارهای اخلاقی یک ابرقدرت نیست. (هانز جی. مورگنتاو) با تنزل قدرت آن ابرقدرت پایههای اخلاق بینالمللی نیز فرو میریزد. به نظر میرسد نظم لیبرالی با مفهوم مرکزی حقوق بشر با افول قدرت ایالات متحده جذابیت خود را از دست بدهد؛ همانگونه که برخی از برجستهترین نویسندگان سیاست بینالملل «فروپاشی نظم لیبرالی» را تیتر مقاله خود میکنند. (استفان والت) سه: کامیابی پوپولیسم در گرو وجود یک خلأ ذهنی در افکار عمومی یک جامعه است. دلیل وجود این خلأ ذهنی میتواند افول قدرت دولتی باشد که مردمان آن جامعه به لحاظ ذهنی تحمل کاهش قدرت دولت خویش را ندارند. در این میان، سیاستمدارانی فرصت را غنیمت شمرده با وعده اعاده قدرت دولت در عرصه بینالمللی پروژه پوپولیستی خود را پیش میبرند و موفق هم میشوند. نمونه برجسته این مدعا ظهور «دونالد ترامپ» نامزد حزب جمهوریخواه در ایالات متحده است که به گمان بسیاری از تحلیلگران چنانچه قدرت را در آمریکا به دست بگیرد، زوال ثبات در سیاست بینالملل را تسریع خواهد کرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.