ناکامی فیزیکدانان از کشف ذره جدید
هفته ناکامی پژوهشهای علمی
محمدرضا دستورانی
دانشمندان بهتازگی اعلام کردند چیزی به نام «نوترینوی نوع چهارم» وجود ندارد و بهاینترتیب، ناکامیهای هفته اخیر علم فیزیک، با انتشار این خبر ناامیدکننده تکمیل شد. دانشمندان از مدتها پیش و برای پرکردن خلأ موجود در مدل استاندارد (Standard Model) فیزیک ذرات در تلاش بودند ذرهای فرضی به نام «نوترینوی عقیم» (sterile neutrino) را شناسایی کنند، اما تازهترین تحقیقات انجامشده در یکی از پیشرفتهترین و متفاوتترین پایگاههای تحقیقاتی جهان، واقع در قطب جنوب نشان میدهد چیزی به نام این ذره فرضی وجود ندارد. گفتنی است «مدل استاندارد فیزیک ذرات بنیادی»، نظریهای است که به بررسی نیروهای الکترومغناطیس، هستهای قوی، هستهای ضعیف و همچنین طبقهبندی ذرات زیراتمی شناختهشده میپردازد. اگرچه به باور بسیاری از دانشمندان، مدل استاندارد از لحاظ نظری خودسازگار است و تاکنون توانسته بسیاری از پدیدههای فیزیکی را با موفقیت تفسیر کند، اما هنوز در توضیح برخی از پدیدههای فیزیکی ناتوان است. این خبر در حالی منتشر شد که چندی قبل هم «سرن» خبرهای ناامیدکنندهای را منتشر کرد که بیانگر آن است که ذرهای که به باور فیزیکدانها ممکن است وجود داشته باشد و بتوانند آن را با استفاده از شتابدهنده بزرگ هادرونی (LHC) کشف کنند، عملا وجود ندارد. اکنون با توجه به خبری که دانشمندان از قطب جنوب منتشر کردهاند، باید گفت که هفته گذشته یکی از مأیوسکنندهترین روزهای علم فیزیک برای آنهایی است که بهدنبال ذرات ناشناخته هستند. گفتنی است شواهد مربوط به نبود ذره فرضی نوترینوی عقیم در جریان پژوهشهایی حاصل شده که در ردیاب ذرات مستقر در قطب جنوب با نام «رصدخانه نوترینوی آیس کیوب» (Ice Cube) انجام شده است. در صورتی که ذره فرضی دانشمندان کشف میشد، نوترینوی عقیم نیز به خانواده نوترینوها اضافه میشد و بهاینترتیب معمای دشوار وجود بیش از سه نوع ذره نوترینو تکمیل میشد. این پژوهشها به این دلیل اهمیت دارد که با استفاده از آن میتوان اساس برخی از مهمترین مواد تاریک در عالم را بررسی کرد. گفتنی است پیش از این نیز شتابدهنده بزرگترین مرکز تحقیقات فیزیک هستهای جهان در ژنو سوئیس که با نام «سرن» معروف است، دانشمندان را از یافتن آنچه که بهدنبالش بودند یا امید به کشف آن داشتند، مأیوس کرد. هشت سال از آغاز به کار شتابدهنده بزرگ هادرونی (LHC) در بزرگترین مرکز تحقیقات فیزیک هستهای جهان میگذرد. در این مدت دانشمندان زیادی از سراسر جهان بهدنبال کشف ذرات جدیدی بودند تا با تکیه بر یافتههایی که از این روش به دست میآورند، به معمای پیدایش عالم و انبوهی از پرسشهای مرتبط با آن پاسخ دهند. در این مدت اتفاقات زیادی در این شتابدهنده روی داد که همگی مورد توجه رسانهها و علاقهمندان به فیزیک بوده است؛ از خبرهای مهمی مانند کشف ذره «بوزون هیگز» گرفته تا خبرهای بیاهمیتی مانند سرککشیدن یک راسو به تجهیزات این شتابدهنده، اما در هفته گذشته خبرهای ناامیدکنندهای از این شتابدهنده منتشر شد. فیزیکدانهایی که در این مجموعه حضور دارند متوجه شدهاند سیگنالهایی که تصور میشد نشانهای روشن از کشف یک ذره ناشناخته باشند، از بین رفتهاند! مقامهای آزمایشگاه سرن این خبر ناامیدکننده را در کنفرانس بینالمللی «فیزیک انرژیهای زیاد» (High Energy Physics) که بهتازگی در شیکاگو برگزار شد، ارائه کردند. فیزیکدانها امیدوار بودند سرنخی که پیشتر به دست آورده بودند، نشانهای روشن از وجود ذرهای باشد که براساس مدلهای استاندارد (Standard Model) وجود آن قابلپیشبینی نباشد، اما آنها اکنون میگویند که سیگنالهای مربوط به این ذره کاملا از بین رفتهاند. همهچیز از دسامبر گذشته آغاز شد. در آن زمان فیزیکدانهای الاچسی از کشف سرنخهای امیدوارکنندهای درباره یک ذره عجیب خبر دادند که به وسیله مدل استاندارد قابلپیشبینی نیست. آنها تصور میکردند که این ذره، با ذره معروف «بوزون هیگز» ارتباط داشته باشد. اگرچه از همان ابتدا نمیشد بهطور قطعی درباره این یافته مهم اظهارنظر کرد، اما با توجه به اینکه دو گروه از دانشمندان به چنین نتیجهای رسیده بودند، تصور میشد که ذره موردنظر دانشمندان در سرن کشف شده است. در مورد الاچسی نیز باید گفت برخورددهنده هادرونی بزرگ (Large Hadron Collider) یا به طور مختصر الاچسی (LHC) یک شتابدهنده ذرات و برخورددهنده سازمان تحقیقاتی سرن است که در 10 سپتامبر 2008 میلادی (20 شهریور 1387 هجریشمسی) پس از 20 سال آمادهسازی، آغاز به کار کرد. هدف از ساختن این ابزار، شناخت اجزای تشکیلدهنده ماده در سطح زیراتمی، آزمودن مدل استاندارد ذرات، کشف اجزای یافتنشده مدل استاندارد، آزمودن نظریه ابرتقارن و نظریه وحدت بزرگ است. از دیگر اهداف مهم این پروژه میتوان به کشف ذره بنیادی هیگز اشاره کرد که فیزیکدانان ذرات بنیادی، از مدتها پیش وجود آن را به شکل نظری پیشگویی کرده بودند. ذره هیگز یا بوزون هیگز، ذرهای است که موجب ایجاد جرم در دیگر ذرات بنیادی میشود. البته در همان زمان نیز برخی دانشمندان هشدار داده بودند که معمولا با لحاظکردن اطلاعات جدید، این نوع سیگنالها از بین میروند. این خبر در حالی در روزهای گذشته در رسانههای خبری دنیا منتشر شد که کاشفان ذره بوزون هیگز در سال 2013 جایزه نوبل فیزیک را دریافت کرده بودند. در آن سال آکادمی سلطنتی علوم سوئد، «فرانسوا انگلرت» و «پیتر هیگز» را به دلیل کشف نظری مکانیسم جرمدارشدن ذرات زیراتمی و بوزون هیگز، مشترکا برنده جایزه نوبل فیزیک اعلام کرد. این کمیته «فرانسوا انگلرت»، استاد 81 ساله و بازنشسته دانشگاه بروکسل در بلژیک و «پیتر هیگز»، استاد 84 ساله و بازنشسته دانشگاه ادینبورگ در انگلیس را بهطور مشترک برنده جایزه نوبل فیزیک سال 2013 اعلام کرده بود. حالا باید دید که فیزیکدانها برای آینده پروژهای با چنین عظمتی، چه برنامهای دارند. شتابدهنده LHC با محیطی بالغ بر ۲۷ کیلومتر، بزرگترین پروژه تحقیقاتی جهان بهشمار میرود. هدف از اجرای پروژه LHC تولید پرتوهای بسیار پرانرژی از جنس پروتون است که با برخورددادن این دو پرتو و آشکارسازی ذرات حاصل از این برهمکنش آنها ساختار درونی مواد و ذرات بنیادی سازنده آنها شناخته شود. پروژه LHC با بودجهای بالغ بر ششمیلیارد دلار از سال 1995 شروع شده و راهاندازی آن رسما در سال 2007 انجام شد. هزینه ساختمانی که این شتابدهنده در آن نصب شده، بالغ بر 500میلیون فرانک سوئیس است و هزینه نهایی آن بعد از تمام مقدمات و انجام آزمایشها به فراتر از 10میلیارد یورو رسیده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.