|

ساختار و طرز کار تلسکوپ رادیویی

تصویری از آسمان

علی فطرتی

تلسکوپ رادیویی ابزاری است که از آن برای مشاهده رادیویی آسمان استفاده می‌کنند. این ابزار از نظر ساختار کلی بسیار شبیه یک رادیوی معمولی کار می‌کند و همانند رادیوهای معمولی از یک آنتن، یک آمپلی‌فایر یا تقویت‌کننده و یک آشکار‌ساز تشکیل شده است. آنتن ممکن است یک آنتن ساده و معمولی باشد؛ مثل همین آنتن‌های گیرنده‌های معمولی تلویزیونی یا آنتن‌های مجهز به بشقاب‌های عظیم 300 تا 500‌متری. در تلسکوپ‌های رادیویی نیز همانند تلسکوپ‌های نوری، بزرگ‌بودن سطح جمع‌آور‌ی‌کننده امواج از دو جنبه مفید است. اول آنکه توان جمع‌آوری امواج برای رصد منابع ضعیف یا خیلی دور افزایش می‌‌یابد و دوم اینکه توان تفکیک با قطر بشقاب آنتن، نسبت مستقیم دارد. هرچه، قدرت تفکیک تلسکوپی بیشتر باشد، توانایی آن برای جداسازی جزئیات تصویر افزایش خواهد یافت. قدرت تفکیک تلسکوپ‌ها با سطح جمع‌آوری‌کننده امواج و طول موج آنها رابطه دارد. هرچه سطح جمع‌آور‌ی‌کننده بزرگ‌تر و طول موج امواج الکترومغناطیسی کوچک‌تر باشد، قدرت تفکیک تلسکوپ نیز بیشتر می‌شود. تلسکوپ‌های رادیویی در مقایسه با تلسکوپ‌های نوری (که کارشان جمع‌آوری و آشکارسازی امواج در محدوده نور مرئی است) باید امواجی با دامنه وسیع طول موج، از یک میلی‌متر تا چندین متر را جمع‌آوری کند. رادیو‌تلسکوپ‌ها، دیش یا بشقاب‌های بزرگی دارند که به صورت تکی یا چندتایی کار می‌کند و معمولا برای جلوگیری از تداخل امواج الکترومغناطیسی منتشر‌شده از تلویزیون و رادیو و رادار و... آنها را در مکان‌های خالی از جمعیت نصب می‌کنند. از رادیوتلسکوپ‌ها برای مطالعه رخداد‌های رادیویی ستاره‌ها، کهکشان‌ها، اخترنما‌ها و دیگر اجرام فضایی استفاده می‌کنند. اولین‌بار «کارل یانسکی»، یکی از مهندسان آزمایشگاه تلفن بل در سال 1931 از آنتن رادیویی برای تشخیص منابع رادیویی نجومی استفاده کرد. رادیوتلسکوپ 305‌متری آرسیبو واقع در کشور پورتوریکو یکی از مشهورترین رادیوتلسکوپ‌های جهان است. یکی از مشکلات این تلسکوپ آن است که حرکت‌دادن چنین مجموعه عظیمی برای تنظیم روی سوژه مورد نظر، غیرممکن است. ازاین‌رو دانشمندان برای رصد یک جرم آسمانی خاص، باید آن‌قدر صبر کنند تا در اثر چرخش زمین به دور خودش یا دور خورشید، هدف در راستای دید این بشقاب بزرگ قرار گیرد. برای رفع این مشکل و همچنین به دلیل نیاز به قدرت تفکیک بیشتر، روش دیگری در ساخت و استفاده از رادیوتلسکوپ‌ها به وجود آمده است که تداخل‌سنجی رادیویی نام دارد. در این روش مجموعه‌ای از چند رادیوتلسکوپ کوچک‌تر، با کمک هدایت‌کننده‌های کامپیوتری در جهت خاصی تنظیم شده و با تجزیه و تحلیل سیگنال‌های دریافتی از آنها، تصویر واحد و واضحی به دست می‌آید. مجموعه «ارائه بسیار بزرگ» واقع در نیومکزیکوی آمریکا نمونه‌ای از این گونه تلسکوپ‌ها است که مجموعه‌ای از 27 تلسکوپ با قطر بشقاب 25 متر در مسیری به طول 36 کیلومتر قرار گرفته‌اند. آنتن این تلسکوپ‌ها روی ریل‌هایی قرار گرفته‌اند که به کاربران آنها امکان می‌دهد آنها را در جهت‌های مختلف تنظیم کنند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.