|

جنگیدن برای صلح

سیدمحمد بهشتی

پس از عهدنامه صلح ترکمانچای، پاسکوویچ، فرمانده سپاه روس، در یادداشت‌هایش چیزی قریب به این مضمون نوشته بود که رمز غلبه ما بر سپاه ایران آن بود که ایرانیان در این جنگ جنگیدن به شیوه خود را کنار گذاشتند و سعی کردند به شیوه ما بجنگند و همین سبب شد دستشان برای ما رو شود. تا زمانی‌ که ایرانیان به شیوه خودشان می‌جنگیدند، پیش‌بینی و تشخیص عملشان برای ما ناممکن بود و غلبه برای ما بسیار دشوار می‌شد. در این جملات رمزی بزرگ نهفته است. شیوه‌های جدید رزم که عمدتا متأسی از شیوه‌های جنگ غربیان است، به‌ویژه پس از گسترش اسلحه‌ای مانند توپ، اغلب مبتنی بر رودررویی متقابل دو سپاه است. این شیوه جنگ بیشتر با تهاجم سنخیت دارد تا دفاع. ایرانیان از دیرباز تن به جنگ نمی‌دادند، مگر در مواقع ناچاری؛ البته این به این معنی نیست که در تاریخ ایران هیچ حمله‌ای ثبت نشده است؛ اما معدود تهاجماتی که در کارنامه پادشاهان و امرای ایرانی هست، از قبیل حمله نادرشاه به هند بیشتر به هدف احقاق حق یا با تصور رساندن ایران به مرزهای واقعی‌اش بوده است. تهاجم و دفاع ماهیتا متفاوت هستند؛ نیت تهاجم قهر و غلبه است و نیت دفاع صلح و ثبات است. جنگ معمولا با هدف کشورگشایی و ثروت و کسب غنائم است؛ ولی این منویات در دفاع راه ندارد؛ درواقع در دفاع پای باورهای اعتقادی، سرزمین مادری، زن و فرزند و در یک کلام «ناموس» در میان است؛ یعنی هر آن ‌چیزی که بنا به ارزشی مستلزم پرستاری و پرده‌داری است؛ بنابراین حمله حکم پرده‌دری دارد و دفاع حکم پرده‌داری را پیدا می‌کند و اصلا همین است که به مفهوم دفاع تقدس می‌بخشد. اقتضائات دفاع و تهاجم نیز متفاوت است؛ دفاع بیش از شناخت فنون جنگی و شیوه‌های سپاه‌آرایی و... نیازمند تقویت و تجهیز و پیوند دل‌ها و جان‌ها و اتکا به ظرفیت‌های فرهنگی است. در دفاع قشون بیش از اینکه مجهز به توپ و تانک و ابزار شود، مجهز به همت و قوت ‌قلب و به‌تبع‌آن مجهز به دانش و مهارت و تدبیرِ دفع دشمن می‌شود؛ ازاین‌رو از دیرباز عشایر در ایران به خاطر همتشان و اشرافشان بر محیط، بهترین مرزبانان خط مقدم دفاع از سرزمین ایران بوده‌اند و تلاششان این بود که تا جای ممکن دشمن از مرزها تجاوز نکند؛ اما اگر مبارزه سخت می‌شد و ابعاد بزرگ‌تری به خود می‌گرفت، آنگاه اهل هر شهر و ناحیه می‌دانستند که چه سهمی می‌توانند در دفاع داشته باشند. از زمان جنگ‌های ایران و روس، جنگ تحمیلی شاید در زمره معدود جنگ‌هایی باشد که در آن ما به ناگزیر به شیوه خودمان جنگیدیم؛ یا به سخن بهتر به شیوه خودمان از داشته‌هایمان دفاع کردیم. شرایط روایی که عملا پس از انقلاب اسلامی پدید آمده بود، نزدیکی دولت و ملت، احساس برتری نظامی دشمن در عین همدلی و احساس تعلق‌ خاطر به سرزمین مادری‌، عملا دل‌های ما را آماده دفاع کرد و سبب شد این جنگ آن بزنگاهی شود که ظرفیت‌های فرهنگی و فکری و فردی ما در آن فرصت فعلیت‌یافتن پیدا کند. به شیوه خود جنگیدن و دفاع‌کردن با دل‌وجان به جنگ هشت‌ساله ویژگی‌های منحصربه‌فردی بخشید و کل ایران را به یک پیکره منسجم مبدل کرد که همه اعضایش به درد آمدند و حالت تدافعی به خود گرفتند؛ بنابراین از خط مقدم جبهه‌ها تا عمق زندگی‌ روزمره ایرانیان، از مرزها تا قلب شهرها و از حاکمیت تا همه ملت ایران درگیر دفاع شدند؛ یعنی همه تنوع فرهنگی و دینی و مذهبی یکپارچه وارد صحنه شدند و این دفاع عملا به نمایش‌نامه‌ای پربازیگر مبدل شد؛ اما با وجود ازدحام از اغتشاش به دور ماند؛ چراکه هر عضو این تنوع فرهنگی به صورت ناخودآگاه در نقش و جایگاه تاریخی و اصیل خود به صحنه وارد شد. مازندرانی‌ها بنا به تهور و دلیری‌شان خط اول جبهه بودند، کُردها بنا به روحیه حفاظتگرشان از حرمت‌ها پاسبانی کردند، سمنانی‌ها بنا به تنوع زبانی این ناحیه مدیریت مخابرات جنگ را بر عهده داشتند و یزدی‌ها که دستی در آبادگری دارند، به کار پشتیبانی جبهه پرداختند و... . از‌آنجا‌که شرط موفقیت در دفاع رضای دل است، با اینکه بازیگران اصلی مرد بودند؛ اما عملا دفاعی رخ نمی‌داد، مگر با رضایت خاطر و حمایت زنان؛ چیزی که سبب می‌شود مردان مبارز دلشان را‌ قوی‌ کنند. زنان در نقش مادران، همسران، خواهران و فرزندان، مدیران پشت پرده جنگ بودند؛ چون هر رزمنده‌ای مادر، خواهر و همسری داشت که او را به دفاع ترغیب می‌کرد. ابتنای به ظرفیت‌های فرهنگی خودی در مبارزه سبب شد با وجود تفوق نظامی طرف مهاجم و پیش‌بینی پیروزی قریب‌الوقوع، ما طولانی‌ترین جنگ قرن بیستم را تاب بیاوریم و قافیه را به دشمن نبازیم. در‌همان‌حال ارزان‌ترین جنگ قرن بیستم را مدیریت کردیم و این در شرایطی بود که امروز دیگر بر کسی پوشیده نیست که طرف ایرانیان در این جنگ یک کشور همسایه نبود؛ بلکه قدرت‌های بزرگ دنیا بودند. دایره نعمات جنگیدن به شیوه خود محدود به آن هشت سال نماند و تا به امروز ادامه یافته است و نسل‌های بعدی را نیز متنعم خواهد کرد. پس از پذیرش قطع‌نامه، بارها موقعیت‌هایی روی داد که در کشمکش‌های جهانی در وضعیتی قرار گرفتیم که احتمال حمله نظامی به سرزمین ما قریب به یقین شده بود. با اینکه در توانمندی ملی و نظامی‌مان تردیدی نیست؛ اما چیزی که جهان را محتاط می‌کرد، در اینکه در قیاس حمله به عراق و افغانستان به ایران حمله نکند، چهره‌ای بود که در این هشت سال از ایرانیان بروز یافت. چیزی که برای دنیا روشن کرد جنگیدن با ایرانی‌ها مقابله با بُنیه نظامی و اقتصادی آنان نیست؛ بلکه کار سخت‌تر از آن است که محاسبات نظامی و اقتصادی نشان می‌دهد و در واقع آنان را وارد میدان مقابله با ظرفیت فرهنگی عظیمی می‌کند که در این موازنه قوا، قوای فرهنگی ایرانیان بی‌شک پیروز خواهد بود. ما ایرانیان به اعتبار سرمایه غنی فرهنگی‌مان، در راه جنگیدن برای صلح شکست‌ناپذیریم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.