گذر به صلح و آزادی
گیسو فغفوری
اواخر مرداد 69 سرانجام رویدادی که مدتها دربارهاش سخن گفته میشد، به نتیجه رسید. یک انتظار به پایان رسید؛ بازگشت اسرا یا در تعبیری زیبا، «آزادگان». معنی کلمه آزاده بیش از هرکسی میتوانست برای آنان که شاید بیش از هشت سال را در اسارت زندانهای عراقیها گذرانده بودند، مفهوم داشته باشد. جام زهر وقتی سخنان امامخمینی(ره) از رادیو پخش شد و در آن از پذیرش قطعنامه 598 خبر داده شد، بسیاری مردد بودند. رهبرشان از واژه «جام زهر» استفاده کرده بود و بسیاری هم از این همه جنگ و زندگی در آوارگی رهیده بودند. در مساجد و اتوبوسها بهراحتی میتوانستید مردمی را ببینید که بر سر این اتفاق با یکدیگر دچار چالش میشدند. میدانستند باید از رهبر اطاعت کنند، میدانستند سرانجام صلح به درِ خانهشان آمده بود، اما بهنوعی غرور جوانانه آنان خدشهدار شده بود. به گونهای احساس میکردند نباید اینگونه و ناگهانی و شاید از منظر ضعف، این قطعنامه را بپذیرند. اما عاقلترها و بزرگترها آنان را نصیحت میکردند و میخواستند آرامشان کنند. مرصاد در این حالوهوا بود که ناگهان خبر رسید منافقان حمله کردند، در حال پیشروی هستند و حتی در شهرهای مرزی توانستند جلو بیایند. شوک خبر خیلی زود گذشت، جوانان و حتی پیرمردها و پدرها فارغ از هر شغل و مرتبهای، داوطلب شدند و به جبهه رفتند. ماجرا تمام شد، یک بیاعتمادی در وجود بسیاری وجود داشت، شادیای که میخواست با آمدن صلح جشن گرفته شود، به گوشههای ذهن رانده شد. 17 مرداد شد و سرانجام صدام هم این صلح را پذیرفت. مسائل سیاسی تغییر کرد؛ حتی چینش سیاستمداران بالادست. ورود به روایت تاریخ اینکه چه از منظر سیاسی گذشت تا آزادگان وارد ایران شوند، به گزارش سایت تاریخ ایرانی، اینچنین است: پس از آتشبس و شروع مذاکرات دقیقا دو سال طول کشید تا مبادله اسرا بین دو کشور ایران و عراق به مرحله اجرا درآید، شورای امنیت سازمان ملل متحد در ۱۸ مرداد ۶۷ قطعنامه ۶۱۹ را تصویب کرد و به موجب آن، گروه ناظران نظامی ایران و عراق و سازمان ملل (یونیماگ) ، در مرزهای دو کشور ایران و عراق مستقر شد. پیگیریها و مذاکرات بین دو کشور دنبال میشد تا اینکه در ۲۶ رمضان ۱۴۱۰ برابر اوایل اردیبهشت ۶۹ صدام، رئیسجمهور وقت عراق، در نامهای خطاب به مقام معظم رهبری و رئیسجمهوری وقت خواستار مذاکرات در راستای صلح شده و پیشنهاد کرد روز عید مبارک فطر ملاقات مستقیم در یک کشور ثالث مثل عربستان انجام گیرد. هاشمیرفسنجانی، رئیسجمهوری وقت، در پاسخ نوشت: «ما مصممیم که در راه صلح همانند دوران دفاع، اعتماد مردم را به همراه داشته باشیم» و پیشنهاد داد قبل از تماس رؤسای دو کشور، نمایندهای از سوی طرفین در کشوری ثالث وارد مذاکره شود و درباره آنچه باید انجام گیرد، گفتوگو کند تا زمینه تصمیم نهایی را فراهم کند. باب مکاتبات باز شد و ادامه یافت تا اینکه در تاریخ 17/۵/69 ایران در نامهای بر معاهده ۱۹۷۵ تأکید کرد. رئیسجمهوری عراق نیز در پاسخ در نامهای در ۲۳ مرداد ۶۹ آن را پذیرفت و با تأکید بر اینکه «به هر آنچه میخواستید دست یافتید»، نوشت: «مبادله فوری و همهجانبه اسرای جنگ به هر تعدادی که در عراق و ایران به سر میبرند، از طریق مرزهای زمینی و از راه خانقین - قصرشیرین و راههای دیگری که مورد توافق قرار میگیرد، صورت خواهد گرفت و ما آغازگر این اقدام خواهیم بود و از روز جمعه ۱۷ آگوست ۱۹۹۰ [برابر با ۲۶ مرداد ۱۳۶۹] به آن مبادرت خواهیم کرد... با این تصمیم، دیگر همهچیز روشن شده و بهاینترتیب همه آنچه را که میخواستید و بر آن تکیه میکردید، تحقق مییابد». اینچنین بود که در تاریخ ۲۶ مرداد اولین گروه اسرای جنگی وارد ایران شدند. مرز خسروی شاید کمترکسی غیر از مردم كرمانشاه درباره مرز خسروی شنیده بودند. اما خیلی زود این مرز برای بسیاری به معبدی برای دیدار با عزیزترینهایشان تبدیل شد. هر آن کس که اسیری داشت یا مفقودی، سرازپا ناشناخته به سوی این مرزها روان میشد. هرکس به دنبال بویی و رویی از عزیزی بود که شاید سالها ندیده بود. شاید اگر عراقیها اندکی از مقررات مصوب کنوانسیون ژنو را اجرا میکردند، اگر اندکی به مصالح صلحجویانه احترام میگذاشتند، اگر اسرا میتوانستند حداقلهایی که طبق مصوبات بینالمللی تعیین شده بود، را اجرا کنند، اینهمه نگرانی در بین همگان موج نمیزد. در مدت هشت سال هر آنچه وجود داشت، درد و ناراحتی و البته صبر و شکیبایی بود؛ هم از طرف خانوادهها و هم از طرف رزمندگان، اما تأثیرگذارترین صحنهها را میشود در آن روزها ديد. روزنامهها اسامی آزادگان در روزنامه منتشر میشد همه از چند روز قبل میدانستند اسیرشان قرار است بیاید. برخی به سوی مرزها میشتافتند و برخی که ناتوانتر بودند، منتظر میمانند فرزندانشان بعد از گذراندن دوران قرنطینه به آغوششان بازگردند. سجدهها ردیف اتوبوسها که از مرز خسروی وارد شد، چهرههایی تکیده با سبیلها و سرهایی تراشیده؛ ناخودآگاه یادآور سربازان عراقی بود و با شمایل رزمندگان ایرانی متفاوت بود؛ چشمهای گودرفته و لباسهایی که کمابیش برتنشان گشاد بود، اتوبوسهایی که میگذشتند و مردمی که برایشان دست تکان میدادند؛ اتوبوسهایی که میایستاد و رزمندگانی نارنجی و زردپوش که پیاده میشدند و سجده میکردند و در آغوش هموطنان یا بر دوشهایشان قرار میگرفتند. دستهگلهایی که بر گردنشان انداخته میشد و سیل اشک بود که سرازیر میشد؛ چه آنان که در صحنه بودند و چه آنان که روبهروی تلویزیونها نشسته بودند. پدر از دختر و مادر از پسر اشکها را پنهان میکردند. اما فرزندان ندیده منتظر پدران خود بودند و همسران سالها منتظر، چشمانتظار. اکنون دیدار حاصل شده بود. تهران شهر نور تهران پر از نور و شور و شیرینی شده بود، حتما شهرهای دیگر هم همينطور؛ اما هرجای تهران که میرفتید، در گوشهای جشنی برپا بود. خوشحالی مردم را میتوان دید، منقلهای اسپند، شاخهگلهای گلایل در انتظار آمدن عزیز ازسفربرگشته بودند، از چند روز قبل کوچهها آذین بسته میشد. تلویزیون در ساعتهای مختلفی سرود «از نگاه یاران به یاران ندا میرسد» از صدیق تعریف را پخش میکرد. دیدن خیابانهای آذین بستهشده، اشکهای سرازیرشده، ترکیب اشک و لبخند بود و «صدیق تعریف»، خواننده مطرح موسیقی سنتی، در سال ۱۳۶۹همزمان با ورود آزادگان به کشور این اثر را در قالب آلبوم «شیدایی» منتشر کرد و جلال ذوالفنون بر مبنای ملودیای کُردی این قطعه را ساخته و تنظیم کرده بود. اثر به این مناسبت ساخته شده بود اما همزمانی غریبی و یک امید بیپایان در آن بود «دوره رهایی، رهایی فرا میرسد». همانطور که کمتر فیلمسازی توانست مانند «ابراهیم حاتمیکیا» در «بوی پیراهن یوسف» صحنههای ورود رزمندگان و آزادگان را ماندگار کند، تصنیف «رهایی» نیز همچنان ماندگار است. فیلم «بوی پیراهن یوسف» روایت همراهی یک خواهر و یک پدر برای پیداکردن رزمنده خود است. خواهری ناامید و پدری که به امید دستیابی به فرزندش روانه مرز میشوند و چه صحنه شگفتانگیزی حاتمیکیا خلق کرده است وقتی برادر دختر به جای پسر پیدا میشود؛ همان حلقه مفقوده سالیان سال درد اسارت و ظلم ماندگاریای که حکومت عراق بر مردم ما تحمیل کرد. بینشانیها آزادهها که بازمیگشتند، میهمان زیاد داشتند، آنان که سالها در اسارت بودند، بر صدر مجلس مینشستند و خاطرات خود را بازگو میکردند؛ آنان غیر از فرزندانی که سالها ندیده بودند و خانوادههای صبورشان میهمانان دیگری هم داشتند. میهمانانی که با عکسهایی در دست در گوشه مجلس مینشستند و منتظر فرصتی میشدند تا نشانی از گمشدههای خود بگیرند؛ همانها که ساکت و آرام بودند و درد فراغ را کمتر به دیگران یادآوری میکردند؛ همانهایی که همسر، فرزند، و برادر خود را گم کرده بودند. این روزها همه آنان که آمده بودند خوشحال نبودند. برخی از در خانه خود بازگشتند تا رنج همسر خود را که به خیال شهادت آنان با برادر یا عضوی دیگر از خانواده ازدواج کرده بود نبینند. برخی زنان افسرده شدند. حالا سالها گذشته است. همین دو سال پیش بود که غواصان دستبسته پیکرشان به ايران بازگشت، آن هم در روز افتخار؛ روز سوم خرداد؛ روز آزادسازی خرمشهر. حالا 26 سال گذشته، فرزندان آزادگان بزرگ شدهاند. «آژانس شیشهای» و «بادیگارد»ها ساخته شدهاند. اختلاف بین نسلها وجود دارد. گاهی فرزندان زبان پدران را و گاهی پدران و مادران زبان یکدیگر را نمیدانند. اما هیچکدام از این مشکلات به احترام قهرمان بودنشان بازگو نمیشود. براي صبوری پایدار آنان احترام ميگذاريم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.