در گفتوگوی احسان هوشمند با وارطان وسکانیان، رئیس دپارتمان ایرانشناسی دانشگاه ایروان- ارمنستان مطرح شد:
نیاز به شناساندن جامعه و ملت ایران و ارمنستان به يكدیگر
دکتر وارطان وسکانیان، یکی از ایرانشناسان برجسته دانشگاه ایروان و رئیس کرسی ایرانشناسی این دانشگاه بهعنوان بزرگترین مرکز ایرانشناسی قفقاز و منطقه است. دکتر وسکانیان به زبان فارسی و بسیاری از زبانهای دیگر تسلط دارد. او تاکنون آثار علمی متعددی درباره ایرانشناسی منتشر و دانشجویان زیادی نیز تربیت کرده است. احسان هوشمند پژوهشگر مطالعات قومی، درباره تاریخ ایرانشناسی در ارمنستان و نیز روند فعالیتهای مراکز ایرانشناسی در ارمنستان با آقای دکتر وسکانیان گفتوگو کرده است که در ادامه میخوانید.
آقای دکتر قبل از اینکه وارد اصل مصاحبه شویم، مختصری از رزومه خودتان را بفرمایید. من فارغالتحصیل دپارتمان ایرانشناسی دانشگاه دولتی ایروان هستم که چه در دوره لیسانس و چه در دوره فوقلیسانس در دانشگاه دولتی ایروان بودم و بعد از آن دوره دکترا را در دانشگاه سنپترزبورگ شوروی سابق و روسیه گذراندم در زمینه افغانشناسی که بعد از آن دوباره برگشتم به ایروان و مشغول به کار شدم در آکادمی علوم ارمنستان در انستیتوی شرقشناسی. در زمینه کُردها، افغانها، تالشان، تاتها و یکسری اقوام دیگر ایرانیزبان، چه در خود ایران و چه در منطقه، بهطورکلی فعالیت و کار میکنم. در زمینههای گویششناسی، تاریخ و مردمشناسی به این اقوام و گروههای مذهبی مثل ایزدیها و علیاللهیهای علویان یا اهل حقها تابهحال تقریبا 60 مقاله چاپ کردهام و یک کتاب در زمینه گویش کولیان ارمنستان. اساسا زایش ایرانشناسی در ارمنستان مربوط به چه دورهای است؟ و نسبت آن با سنت ایرانشناسی مکتب سنپترزبورگ در روسیه چیست؟ آیا تحتتأثیر آنجا بود که اینجا هم کارش را شروع کرد؟ اصولا اگر ما ایرانشناسی را یک مقدار وسیعتر بگیریم و برگردیم به دوره حتی قرون وسطا، میشود گفت که ارمنستان و مؤلفان و مورخان ارمنی در حقیقت از لحاظ معرفی ایران، مخصوصا دوره اشکانیان و ساسانیان منحصربهفرد هستند. مورخان ارمنی در حقیقت در قرون وسطا، بعد از منابع یونانی و لاتین حرف اول را میزدند. از این لحاظ اگر ما علم ایرانشناسی را یک مقدار وسیعتر توضیح بدهیم، درواقع مطالعه ایران، ایرانشناسی و اصولا شناختن ایران در ارمنستان به طور کتبی از دوره قرون وسطا شروع میشود که بعدا تبدیل به یک رشته کاملا علمی بهویژه در قرن نوزدهم میشود. میشود چند نفر از همین ایرانشناسان را نام ببرید؟ اگر در قرون وسطا نگاه کنیم آثار خود موسی خورنی یاخورناتسی زیر عنوان تاریخ ارمنستان بسیار ارزنده است که تقریبا میشود گفت در تمام فصول کتابش به تاریخ ایران نیز پرداخته است و این اثر برای مردمشناسی، تاریخ ادیان ایران، اسطورهشناسی ایرانی و... بسیار مهم است. یک کتاب خیلی معروف هم داریم به اسم تکذیب و رد فرق دینی یزنیک قُلبیکه به ارمنی یزنیک قلباتسیمیگویند که در حقیقت یک راهب و مبلغ مسیحی بوده است در خود ارمنستان و نکات جالب دین زرتشت را مخصوصا زروانیسم را خیلی خوب توضیح میدهد، البته ایشان با پدیدههای گوناگون زرتشتیت از لحاظ دید یک فیلسوف مسیحی برخورد میکند نه از لحاظ علمی. چه قرنی؟ قرن پنجم میلادی. قرن پنجم میلادی که واقعا آثار منحصربهفردی دارد برای محققان تاریخ زرتشتیان و زروانيسم. به زبان فارسی ترجمه شده است؟ آقای نعلبندیان (از ایرانشناسان ارمنستان) که استاد بنده هم بوده است، در سالهای ۱۹۹۰ میلادی در ایروان آن را به فارسی برگرداندهاند و چاپ شده است، ولی کتابفروشیهای ایران را كه نگاه کردم ندیدم جایی. یعنی به نظرم نیاز به تجدید چاپ دارد. به غیر از این تاریخ پاوستوس بوزند شایان یادآوری است تحت عنوان تاریخ جنگها؛ داستانها و اسطورههای ایرانیالاصل بسیار جالبی در این کتاب مندرج شده است و در حقیقت بهعنوان یکی از کتب بسیار معتبر و مهم در مورد تاریخ ایران دوره ساسانیان است که متأسفانه تا آنجایی که میدانم، به فارسی ترجمه نشده است. مورخان دیگری داریم که در دوره اسلامی در ارمنستان آثاری از ایشان باقی مانده است مثل تاریخ سِبِئوس و تاریخ لئوند که باز هم از لحاظ تاریخ، مردمشناسی، تاریخ ادیان ایران و آداب و رسوم ایرانیان آن دوره حائزاهمیت زیادی هستند. این افراد چه کسانی هستند؟ خاندان لازاریان که اصالتا از جلفای اصفهان بودند و نقل مکان کرده به روسیه و در واقع مدرسهالسنه شرقیه را در روسیه تزاری در شهر مسکو تأسیس میکنند که یکی از اولین مراکز شرقشناسی و ایرانشناسی در آن کشور به حساب میآید. قبل از تأسیس آن، چه فعالیتهایی انجام شده بود؟ قبل از تأسیس آن، مکتب سنپترزبورگ فعال بود، اما در خود سنپترزبورگ که بهعنوان یک مرکز بسیار شناخته شده در سطح جهانی در زمینه شرقشناسی و ایرانشناسی مطرح است، ارمنیان باز هم نقش بسیار مهمی ایفا میکردند، مثلا آقای پرفسور پاتکانیان، پاتکانف به روسی که رئیس کرسی به اصطلاح امروزی، ایرانشناس و شرقشناسی در قرن نوزدهم بوده است، باز هم نقش مهمی در پیشرفت علم ایرانپژوهی ایفا کرده و در ترویج ایرانشناسی در روسیه کوشیدهاند. اگر صحبت از نقش ارمنیان در زمینه ایرانشناسی خارج از ارمنستان پیش آمد، حتما باید به اروپای آن دوره نیز بپردازیم، چون باز هم جالب است که مکتب ایرانشناسی کلاسیک آلمان یکی از بنیانگذارانش باز هم استاد ارمنیالاصل بوده است. آقای کارل فردریخ آندریاس که باز هم اصالتا از جلفای اصفهان بودند، پدرش تاجر بوده که خود آندریاس در جزیره جاوه به دنیا آمده و از پدر ارمنی و مادر خارجی ایشان اولین دانشمندی بودند که متون تورفان را- متونی که به زبان فارسی میانه و پارتی میانه نوشته شدهاند- اولینبار تفکیک و تشخیص دادند و اثبات کردند که در مجموع در این متون ما دو زبان ایرانی غربی داریم و اصولا در زمینه پیدایش زبان اوستایی، خود اوستا، گویششناسی ایرانی، مخصوصا در زمینه گویشهای کردی، هورامی، گورانی و زازایی فعالیتهای زیادی داشتند و به طور کلی بنیانگذار مکتبی بودند که به مکتب آندریاس معروف است. اگر برگردیم به خود کشور ارمنستان، علم ایرانشناسی موج جدیدی در دوره بعد از تأسیس دانشگاه دولتی ایروان، یعنی بعد از سال ۱۹۱۹ میگیرد. این بعد از انقلاب اکتبر شوروی است؟ بله، بعد از به اصطلاح انقلاب اکتبر شوروی است. البته دانشگاه دولتی ایروان قبل از شورویسازی ارمنستان تأسیس میشود، در دو سال استقلالی که ما در زمان جمهوری اول ارمنستان داشتیم. در سال ۱۹۱۹؟ بله، ۱۹۱۹ که در اواخر ۱۹۲۰، ارمنستان شوروی میشود و بعد از این آقای آکادمیسین هراچیا آجاریان تقریبا از روزهای اول تأسیس در دانشگاه دولتی ایروان در بخش فقهاللغه یا فیلولوژی ارمنی و ارمنیشناسی، زبان فارسی معاصر و زبانهای فارسی میانه و فارسی باستان، تدریس میکنند. یعنی ما میتوانیم بگوییم که در دانشگاه دولتی ایروان از روزهای اول آغاز به کارش ایرانشناسی و زبانهایی که ذکر کردم تدریس شده است که در اواسط قرن بیستم میلادی ایرانشناسی بهعنوان یک رشته کاملا جداگانه در دانشگاه دولتی بنیانگذاری میشود. که شامل چه مواردي است؟ شامل تدریس زبانهای ایرانی، تاریخ ایران، ادیان ایران، مردمشناسی ایران و در حقیقت زمینههای دیگری که ایرانشناسی پوشش میدهد، در دانشگاه دولتی ایروان تقریبا میشود گفت به شکل کامل تا به امروز متداول است. تقریبا همزمان با مرکز ایرانشناسی که در دانشگاه دولتی ایروان شروع به فعالیت میکند، در آکادمی علوم، بخش ایران نیز به وجود میآید که اکثرا توجهشان روی تاریخ ایران و مخصوصا تاریخ معاصر ایران متمرکز شده بود، بخش ایران در چارچوب ساختار انستیتو شرقشناسی شروع به کار میکند که... در چه سالی؟ دقیقا یادم نیست، ولی از سالهای ۱۹۶۰ به بعد باید باشد. بخش ایران شروع به فعالیت میکند که در دوره شوروی بیشتر جنبه تحقیقات سیاسی داشت، یعنی برای مراکز علمی کاربردی وزارتخانههای مختلف، به طور کلی قسمت سیاسی شوروری تأمین میکرد که در اکثر موارد به فعالیت احزاب کمونیستی در خاورمیانه نیز میپرداخت و من جمله در ایران تاریخ حزب توده، تاریخ انقلاب سفید ایران، بعدا تاریخ انقلاب اسلامی ایران دانشمندان زیادی کار میکردند. به موازات این دو مرکز در انستیتو نسخ خطی ارمنستان بهعنوان یک بخش جداگانه- البته ایرانشناسی آنجا نداشتیم و نداریم- ولی در حیطه بخش دستخطهای زبانهای شرقی دانشمندانی مثل آقای پرفسور هاکوپ پاپازیان نامی، آقای چوگاسزیان، شروع به فعالیت میکنند که نسخ خطی که در ماتناداران به زبان فارسی نگهداری میشود، چاپ میکنند، مطالعات و پژوهشهایی در این زمینه انجام میدهند و ادبیات ایران را مطالعه میکنند و غیره. البته یادم رفت بگویم که در بخش ایرانِ آکادمی علوم، چند نفر دانشمندی که تخصصشان در زمینه ادبیات ایران بود، بازهم آنجا خیلی معروف بودند و کار میکردند و یکی از آنها خانم دکتر باورت شیخویان الان در دپارتمانمان حضور دارند که پیشکسوت همه ما هستند. رویهمرفته میشود گفت که در ارمنستان بعد از استقلال مراکز مختلف دیگری به وجود میآید. قبل از اینکه متمرکز شویم بر کرسی و دپارتمان، میخواهید یک جمعبندی کنید بین قبل از استقلال و بعد از استقلال؟ چه تفاوتی درباره ایرانشناسی دارند یا چه ویژگیهایی آنها را میتواند از هم جدا کند؟ اصولا قبل از استقلال علم در شوروی- مخصوصا علوم انسانی- بیشتر جنبه ایدئولوژیک داشتند، یعنی تقریبا بیشتر تمرکزشان روی ترویج تبلیغات کمونیستی یا ایدههای دولت آن دوره بود، البته نمیشود انکار کرد دانشمندان بزرگ متعددی هم داشتیم که آثار علمی طراز اول از خود باقی گذاشتهاند. بعد از استقلال علم ایرانشناسی و علوم انسانی به طور کلی از این پوشش ایدئولوژیک بیرون آمدند و تقریبا میشود گفت در حیطه آزاد فعالیت میکنند. دانشمندان و استادان بدون بند و بحثهایی که ایدئولوژی میتواند تحمیل بکند، کار و فعالیت علمی انجام میدهند، از این نظر شرایط بسیار خوبی در ارمنستان داریم که ایرانشناسی رشد کند؛ بهویژه اینکه روابط بین ایران و ارمنستان در حیطه سیاسی در بالاترین سطوح قرار دارند. در زمینه اقتصادی شرایط چندان بد نیست؛ اما در سطح فرهنگی که نیاز به شناساندن دو جامعه و ملت ایرانی و ارمنی به همدیگر داریم، ایرانشناسی میتواند نقش بسیار مهمی داشته باشد؛ یعنی حتی میشود گفت میتواند حرف اول را بزند؛ بهویژه در تحکیم ارتباطات فرهنگی و تمدنی بین دو کشور ایران و ارمنستان که هزاران سال است در کنار هم و در اکثر موارد، با داشتن منافع مشترک، تا به امروز، حسن همجواری را ادامه میدهند. از نظر پذیرش دانشجو، انتشار کتاب و کارهای پژوهشی آیا قبل و بعد از استقلال تغییری ایجاد شده است؟ حُسنی که دوره شوروی داشت این بود که مراکزی که ذکر کردم از نظر مالی تقریبا خیلی خوب تأمین میشدند. بعد از استقلال روابط به قول معروف بازاری، کاپیتالیستی و اقتصادی شده که البته تأثیر منفی بر رشد علوم انسانی گذاشته است؛ چون بعضیها فکر میکنند علوم انسانی کاربرد اقتصادی ندارد؛ ازایننظر اوضاع بدتر از دوره شوروی است، ولی ابتکاراتی که دانشمندان جوان ما نشان میدهند و امکاناتی که الان با بهوجودآمدن ارتباط نزدیک بین ایران و ارمنستان هست، فرصتهای مطالعات مختلفی به دست داده است که دانشگاهیان، دانشمندان و پژوهشگران ارمنی میتوانند از این امکانات استفاده و حتی به ایران مسافرت بکنند و تحقیقات و پژوهشهای خود را در ایران انجام دهند. از نظر تعداد دانشجو الان نسبت به قبل رشد بیشتر شده؟ بعد از استقلال ارمنستان، تعداد دانشجویانی که در دپارتمان ایرانشناسی دانشگاه دولتی ایروان تحصیل کردند و میکنند تقریبا 10 برابر شده است؛ مثلا دورهای که من درس میخواندم هر سال پنج، شش نفر رشته ایرانشناسی را انتخاب میکردند. الان ما اگر حساب کنیم، سالی تقریبا 40 دانشجو در دپارتمان خود داریم که قبول و با ذوق و شوق مشغول تحصیل میشوند. در دانشگاههای دیگر وضعیت چگونه است؟ دانشگاههای دیگر را اگر اضافه کنیم، تعداد دانشجویان ایرانشناسی تقریبا ۶۰ - ۷۰ نفر میشود که از این لحاظ اوضاع رضایتبخش است؛ چون زمینه کار هم با توجه به ارتباطات نزدیک ایران و ارمنستان در ارمنستان تا حدی به وجود آمده. چاپ کتاب و مجلات و مقالات رشد کرده است. خدا را شکر الان امکاناتی فراهم شده که دانشمندان مقالات خود را در مجلات مختلف بینالمللی و ایرانی نیز ارائه میدهند و در مجلات داخلی ارمنستان هم مقالات زیادی با کیفیت بسیار بالا چاپ میشود. حساب نکردم، ولی سالانه شاید حداقل 10 مقاله علمی در زمینه ایرانشناسی در مجلات مختلف علمی-پژوهشی ارمنستان چاپ میشود و بیرون از ارمنستان در مجلههای روسیه، اروپایی و بعضی مواقع در مجلات ایرانی دانشمندان ارمنی مقالات و پژوهشهای خود را ارائه میدهند. آقای دکتر تعداد اعضای هیأت علمیتان چند نفر است؟ چند استاد دارید؟ تقریبا ۲۴ نفر استاد، استادیار، دانشیار و مدرس داریم که بهطورکلی میشود گفت از لحاظ کادر علمی و آموزشی دپارتمانمان تأمین است و بهطورکلی دپارتمان ایرانشناسی دانشگاه دولتی ایروان چه از لحاظ تعداد استادان و مدرسان، چه از نظر دانشجو و چه از نظر به اصطلاح تولید علمی یکی از بزرگترین دپارتمانها در دانشگاهمان به شمار میرود؛ بهویژه حضور دانشمندان جوانی که با گامهای محکم در عرصه علم پیشروی میکنند، برای من مایه بسی خوشحالی است. از طرف دیگر خیلی مفتخر هستم که در ارمنستان- ارمنستانی که به طور سنتی یکی از مراکز مهم ایرانشناسی به حساب میآید- ما چنین جو و اوضاع علمی- آموزشی را داریم. از یک دید بسیار مهم هم باید به ایرانشناسی ارمنستان نگاه کرد، همه میدانند اصولا با توجه به تشنجات و تنشهایی که بین ایران و بعضی کشورهای غربی هست، اصولا در مطبوعات، حتی در مجلات و کتب علمی که در کشورهای غربی چاپ میشود، ایران را به نوعی دمونیزه میکنند و به شکل اهریمنی جلوه میدهند. سیاهنمایی غیرمنصفانه و حتی دشمنانه علیه ایران خیلی مطرح است و متأسفانه در بعضی موارد برخی دانشمندان هم در این نوع رفتارها دخالت و همکاریهایی دارند. از این نظر ایرانشناسی در ارمنستان به عنوان یک پایگاه تبلیغ ایرانپژوهی واقعی، ایرانیمآبی و ایراندوستی هم در نظر گرفته میشود. یعنی ایراندوست هستند؟ بله، اگر نگوییم ایراندوست حداقل ایرانشناس ضدایرانی در ارمنستان نداریم و این نکتهاي عینی است و ذهنی نیست. در مقالات و آثاری که چه در خود ارمنستان و چه در خارج، از طرف دانشمندان ارمنی چاپ و منتشر میشود یک نوع تبلیغ مثبت هم- البته تبلیغ عینی مثبت- در رابطه با ایران میشود و از این لحاظ من فکر میکنم ایرانشناسی در ارمنستان نهفقط رسالت علمی دارد، بلکه رسالت فرهنگی معرفی ایران بزرگی را که هست و خواهد بود بر دوش گرفته است. روابطتان با نهادهای ایرانی چطور است؟ با دانشگاهها، مراکز پژوهشی، آیا فعالیت دوجانبه دارید؟ مثلا میثاقها، پیماننامهها؟ اصولا در سالهای اخیر روابط با مراکز علمی- پژوهشی ایران در سطح انفرادی و شخصی بود؛ یعنی اشخاص و دانشمندان خودشان با دانشمندان ایرانی ارتباط و همکاریهای شخصی داشتند ولی خدا را شکر تقریبا در دو، سه سال اخیر از طرف مؤسسات و سازمانها ارتباطاتی ایجاد شده و در حال توسعه است؛ برای مثال دانشگاه دولتی ایروان و پژوهشگاه علوم انسانی تهران تفاهمنامه دارند، با دانشگاه پیام نور در حال مذاکره هستیم که انشاءالله در ارمنستان نمایندگی دانشگاه پیام نور تأسیس شود. با بنیاد ایرانشناسی که در ایران یکی از فعالترین مراکز است البته نه در سطح قراردادی، بلکه در سطح همکاریهای دوجانبه ارتباط خوبی داریم، با زیرمجموعههای دانشگاه تهران در حال آغاز همکاری هستیم. با سایر سازمانهای مرتبط به رشته ایرانشناسی، ازجمله فرهنگستان زبان و ادب فارسی، دایرهالمعارف اسلامی، بنیاد سعدی و مراکز مختلف دیگر هم به امید خدا رفتهرفته ارتباط تنگاتنگی برقرار خواهیم کرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.